Các nhà nghiên cứu và nhà tài trợ nghiên cứu đều công nhận tầm quan trọng của việc chia sẻ kiến thức khoa học. Tuy nhiên, cách thức và cơ chế trong việc tổ chức và phổ biến kết quả nghiên cứu khoa học vẫn là một chủ đề gây tranh cãi. 

Hệ thống xuất bản hiện tại đã luôn được ví như một “sân chơi” trí thức độc quyền của số ít nhà xuất bản “quyền lực”, với mô hình đăng ký trả phí làm giới hạn quyền truy cập đến các nghiên cứu đ. Đối mặt với một hệ thống cố hữu như vậy, một số nhà nghiên cứu đã đề xuất sử dụng các “thư viện không chính thống” , ví dụ như Sci-Hub, như một công cụ thay đổi và gián đoạn hệ thống hiện hành. Tuy nhiên, những trang truy cập lậu như vậy lại đang hiện lên như một nghịch lý đối với việc truy cập mở (OA) thật sự, bởi việc lạm dụng chúng sẽ có thể mang lại những hệ quả không mong muốn, đi lệch khỏi những nguyên tắc của truy cập mở. 

Các nhà nghiên cứu đã tiến hành đánh giá ảnh hưởng của Sci-hub lên hoạt động trích dẫn và Lợi thế Trích dẫn Truy cập mở (OACA). Họ đã thực hiện 02 so sánh tác động trích dẫn. So sánh 1 là giữa hơn 2.4 triệu bài báo trên các tạp chí mở với hơn 10.3 triệu bài báo trên các tạp chí thu phí. So sánh 2 là giữa các  bài báo truy cập mở trong một số tạp chí lai đối với hơn 11.5 triệu bài báo thu phí truy cập. Các bài báo thu phí có thể truy cập được và không truy cập được thông qua Sci-hub cũng được phân loại khi so sánh. Kết quả nghiên cứu cho thấy Sci-Hub đã giúp phần lớn các ấn phẩm nghiên cứu khoa học (hơn 75% trong tổng số các bài báo xuất bản thu phí năm 2020) có lượt trích dẫn cao, và điều này sẽ gây ảnh hưởng tiêu cực lên lợi thế trích dẫn của các bài báo mở. Nói cách khác, khi những bài báo không xuất bản mở có thể truy cập được thông qua Sci-Hub, Lợi thế Trích dẫn Truy cập mở sẽ suy giảm đáng kể, đến mức độ nó sẽ trở thành một bất lợi, đặc biệt là với các tạp chí truy cập mở hoàn toàn. Vì vậy, nghiên cứu này đã làm nổi bật cách mà việc “đi đường tắt” trong truy cập khoa học có thể ảnh hưởng đáng kể đến thói quen trích dẫn của các nhà nghiên cứu. 

Những tác động tiêu cực của Sci-Hub lên chính sách truy cập mở

Trong công cuộc nhằm đạt được sự công nhận về mặt học thuật và thăng tiến trong sự nghiệp, các nhà nghiên cứu sẽ phải đối mặt với một thử thách kép: xuất bản những bài báo có sức ảnh hưởng lớn, đồng thời đảm bảo khả năng truy cập mở. Tuy nhiên, một bài báo có tầm ảnh hưởng không chỉ phụ thuộc vào chất lượng nghiên cứu, mà còn là khả năng phủ sóng, thứ vốn nằm trong tay của cộng đồng học thuật thông qua sự công nhận và coi trọng của họ. Và có một nan đề thực tế rằng rằng phần lớn những tạp chí uy tín đều không tuân theo các quy tắc của truy cập mở. Do đó, những người ủng hộ và hoạch định chính sách truy cập mở cho rằng việc cải tổ lại đánh giá nghiên cứu, sẽ là một giải pháp tiềm năng cho vấn đề hóc búa này.Trong đó, một số sáng kiến đã đi vào thực tiễn như COARA – Liên minh vì sự tiến bộ đánh giá nghiên cứu. Họ tin rằng bằng việc coi trọng tầm quan trọng của truy cập mở, bất kể thông qua nền tảng hay hình thức nào, các nhà nghiên cứu sẽ thay đổi xu hướng xuất bản đến các nguồn truy cập mở.

Điều mà những chính sách trên không lường trước chính là việc thăng tiến và phát triển trong sự nghiệp không phải là những động lực duy nhất đối với người làm nghiên cứu. Danh tiếng và sự công nhận  tới từ việc xuất bản trên những tạp chí uy tín đều có giá trị tương đương, nếu không muốn nói là vượt trội so với hai yếu tố trước đó. Hơn nữa, sự công nhận này sẽ trở thành các nguồn lực kinh tế và cơ hội được nhận tài trợ. Trường hợp của các nhà nghiên cứu người Đức đã làm rõ những giới hạn của chính sách công khi chúng ngó lơ phương diện danh tiếng này. Dù đã cắt đứt hoàn toàn mối liên hệ với nhà xuất bản khoa học hàng đầu thế giới: Elsevier, các nhà nghiên cứu Đức, đặc biệt là nhà nghiên cứu nam, vẫn tiếp tục xuất bản trên các tạp chí của nhà xuất bản này. Việc chấm dứt hình thức trả phí không hề thay đổi thói quen trích dẫn của các nhà nghiên cứu, và Elsevier vẫn giữ vững vị thế của mình trong giới học thuật. 

Vậy, Sci-Hub có vai trò gì trong bối cảnh này? Mối tương quan có lẽ sẽ chưa xuất hiện lập tức, thế nhưng Sci-Hub nắm vai trò quan trọng trong việc kéo dài hệ thống xuất bản hiện hành. Bằng việc cung cấp truy cập miễn phí các tài liệu khoa học tới tất cả mọi người, Sci-Hub đã vô hiệu hóa việc hạn chế truy cập và hủy đăng ký. Điều này làm suy yếu sức mạnh thương lượng của những người đàm phán cho các tổ chức. Trong một thế giới không tồn tại Sci-Hub hay những thư viện lậu tương tự, những chính sách nhắm đến việc các tổ chức cắt đứt quan hệ với các nhà xuất bản không truy cập mở có lẽ đã hữu hiệu hơn . 

Những nhà hoạch định chính sách cần phải lưu ý rằng, ngay cả khi việc cải tổ đánh giá nghiên cứu theo hướng truy cập mở được thực hiện thành công, những yếu tố như uy tín, sự công nhận và danh tiếng trong cộng đồng học thuật vẫn luôn phải được lưu tâm. Khi mà nhà nghiên cứu vẫn dễ dàng truy cập các bài báo trả phí thông qua Sci-Hub và các nền tảng ngầm khác, họ sẽ tiếp tục gửi và trích dẫn các bài báo từ những tạp chí sở hữu nguồn vốn hình tượng đồ sộ, và từ đó góp phần vào việc kéo dài sự tồn tại của hệ thống hiện hành. 

Những tác động tiêu cực của Sci-Hub lên sự phát triển các tạp chí truy cập mở

Sự phổ biến gia tăng chóng mặt của Sci-Hub không chỉ đặt ra một thách thức đối với những chính sách hiện tại, mà còn là một trở ngại đáng kể đối với sự phát triển của các tạp chí truy cập mở. Những tạp chí mở từ lâu đã đấu tranh cho quan điểm rằng việc truy cập các bài báo giữ một vai trò to lớn đối với lượt trích dẫn và lượng độc giả. Khẳng định này là có cơ sở, bởi các số liệu  đã chỉ ra rằng các bài báo truy cập mở có xu hướng được trích dẫn nhiều hơn so với các ấn phẩm thu phí. Tuy nhiên, tình hình đã trở nên phức tạp hơn nhiều lần khi những bài báo đóng vẫn có thể truy cập được thông qua những nền tảng như Sci-Hub. 

Tính rối ren về vai trò của Sci-Hub trong bối cảnh học thuật hiện nay đặt ra một nghịch lý yêu cầu sự xem xét cẩn thận. Mặc cho khởi điểm của nó như là một nền tảng hỗ trợ việc truy cập các nội dung khoa học rộng mở hơn, Sci-Hub vô tình làm suy yếu một trong những lập luận thuyết phục nhất để khuyến khích các nhà nghiên cứu gửi bài báo của họ tới những tạp chí truy cập mở hoàn toàn. Về bản chất, khả năng vượt tường phí của Sci-Hub có thể vô tình làm giảm đi những động cơ lựa chọn nền tảng truy cập mở, khi mà tiềm năng về độ phủ sóng mở rộng và lượng trích dẫn gắn liền với truy cập mở có thể sẽ mài mòn dần, do các bài báo của họ hiện vẫn có thể truy cập miễn phí thông qua các phương tiện khác. 

Ba bên liên quan chính trong thị trường xuất bản – cộng đồng khoa học, nhà xuất bản, và nhà hoạch định chính sách – đều có lợi ích nhất định khi họ tìm ra một tiếng nói chung. Tình thế này gợi nhớ lại trò chơi nổi tiếng “Trận chiến giới tính” trong lý thuyết trò chơi, đặt ra câu hỏi về sự hợp tác giữa các bên với những mối quan tâm khác nhau. Lợi ích đến từ hiệp định rõ ràng vượt trội hơn nhiều so với đến từ bất đồng.

Để giải quyết những vấn đề liên quan đến uy tín và danh tiếng, giải pháp nên bắt nguồn từ chính bản thân cộng đồng học thuật trước tiên. Trong một vài lĩnh vực nghiên cứu, các nhà khoa học đã tiên phong một số sáng kiến đáng khen ngợi, chẳng hạn như việc những nhà nghiên cứu danh tiếng tự tổ chức để đóng góp vào việc thành lập và biên tập các tạp chí truy cập mở với chi phí thấp. Những nỗ lực tới từ cộng đồng như vậy đều hướng tới một tương lai công bằng và bền vững hơn cho xuất bản học thuật.

Dịch từ LSE

Bài viết Sci-Hub: một nghịch lý đối với xuất bản mở đã xuất hiện đầu tiên vào ngày ADuBiz.

Lấy kết quả từ một cuộc khảo sát gần đây về quan điểm và cách sử dụng trí tuệ nhân tạo tạo sinh (generative AI) của giới học thuật, Richard Watermeyer, Donna Lanclos và Lawrie Phipps chỉ ra rằng hiệu quả tiềm năng mà những công cụ này hứa hẹn sẽ hé lộ những công việc được đánh giá cao và ngược lại trong giới học thuật. 

Việc sử dụng rộng rãi các công cụ trí tuệ nhân tạo tạo sinh trong giới học thuật là một xu hướng không thể tránh khỏi. Đây là một trong số những kết luận được rút ra từ nghiên cứu gần đây về “Cách các nhà nghiên cứu tại Anh sử dụng các Mô hình Ngôn ngữ Lớn (LLMs). Thông qua cuộc khảo sát với quy mô 284 học giả tại Anh Quốc, những người thực hiện nghiên cứu chỉ ra rằng ngay cả những người ít sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) tạo sinh và/hoặc đang thử nghiệm chúng, cũng dự đoán rằng công việc chuyên môn của họ sẽ chuyển đổi thông qua các phương thức làm việc hiệu quả và tiết kiệm hơn.

Vào thời điểm khi mà thước đo sự thành công trong học thuật được thể hiện bằng tốc độ và khối lượng các bài báo nghiên cứu xuất bản, trí tuệ nhân tạo tạo sinh dường như đang mang lại một cách làm việc hiệu quả hơn nhiều. Những người ủng hộ miêu tả rằng AI tạo sinh đang cung cấp “những cách xử lý dữ liệu nhanh hơn rất nhiều” và cách nó “giúp tiết kiệm thời gian và tiền bạc của nhà nghiên cứu”. Một người trả lời khảo sát nói rằng họ đã sử dụng các mô hình Ngôn ngữ Lớn để tăng hơn ba lần số lượng đề án xin tài trợ nghiên cứu mà họ gửi trong vòng một năm. Những người khác đề cập đến việc LLMs có thể được dùng để hoàn thiện hơn 80% công việc của họ. Tuy nhiên, kể cả nếu AI tạo sinh đang giúp gia tăng đáng kể hiệu suất làm việc của các nhà khoa học, vẫn còn rất khó để đánh giá rằng liệu ảnh hưởng của nó lên khối lượng và chất lượng công việc cũng sẽ gia tăng tương xứng hay không. 

Cũng trong nghiên cứu trên, nhiều khách thể thể hiện mong muốn chung là AI tạo sinh sẽ làm giảm bớt đi những gánh nặng của khối lượng công việc hành chính buồn tẻ. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng cho thấy có rất ít bằng chứng chỉ ra rằng AI tạo sinh được sử dụng để tận dụng “món quà thời gian” dành cho những công việc yêu cầu khả năng tư duy cao hơn và phát triển tri thức. Thay vào đó, những người tham gia khảo sát hầu như chỉ đề cập đến việc những LLMs đã cải thiện khả năng và năng suất của họ để đáp ứng nhu cầu về hiệu suất như thế nào.  

Có thể thấy, sự can thiệp của AI tạo sinh không hẳn sẽ gây ra những gián đoạn lớn nào tới bản chất của công việc học thuật, mà thay vào đó gây ra sự khuếch đại thêm sản phẩm của công việc đó. Điều này sẽ khiến chúng ta hoài nghi rằng liệu giới học thuật được trang bị các công cụ AI có đang bước đi quá nhanh, mà ngó lơ tầm quan trọng của những công việc giờ đây có thể được hoàn thành tự động một cách dễ dàng hay không? Có thể những công việc quan trọng sẽ dần trở nên tầm thường khi AI tạo sinh được sử dụng để  đẩy nhanh quá trình. Liệu cơn sốt AI tạo sinh có đang làm lu mờ những gì mà các nhà học thuật nên làm, và đồng thời che khuất phần thưởng của những công việc đó?

Chúng ta đã chứng kiến cách AI tạo sinh “hỗ trợ” việc viết các bản thảo, thư xin tài trợ, bài thuyết trình, email, mã lập trình, bài tập và câu hỏi đề thi. Tuy nhiên, hiện tại, giới hạn của việc “hỗ trợ” vẫn chưa được xác định rõ ràng, trong khi các quy định về đạo đức sử dụng AI vẫn còn non nớt. Do đó, tương tự như việc AI tạo sinh có thể hỗ trợ sinh viên quá mức trong lĩnh vực đánh giá, nó cũng có thể “hỗ trợ” các nhà khoa học quá mức.

Trong khi những khả năng mà AI tạo sinh có thể mang lại cho việc nghiên cứu là quá rõ ràng, việc nhận ra khi nào nên và không nên sử dụng nó cũng mang tầm quan trọng không kém. Nguy hiểm nằm ở việc lạm dụng AI tạo sinh như một công cụ hỗ trợ hiệu quả sẽ làm xáo trộn những công việc mà nhà khoa học nên tập trung hoàn thành. Sự “thắng lợi” của AI tạo sinh về mặt gia tăng năng suất có thể theo đó sẽ dẫn đến việc sử dụng nó một cách bừa bãi (nếu chưa xảy ra).

Bằng việc tinh gọn và loại bỏ những giai đoạn của “quy trình” trong lao động học thuật, nơi chúng được giao phó cho trí tuệ máy móc, chiều kích lặp lại của công việc tri thức sẽ thua thiệt trước “sự tuân thủ theo thuật toán”. Hệ quả là, tính tình cờ (serendipity), ngẫu nhiên (happenstance) và tính không thể dự đoán của những khám phá khoa học cũng bị hạn chế. Nghiên cứu hiếm khi đạt được những thành công như dự định hoặc hình thành ban đầu; và những phát hiện vĩ đại nhất thường đến từ những quyết định một cách tình cờ. Hơn nữa, việc AI tạo sinh thúc đẩy guồng quay công việc vốn đã quá hối hả trong các trường đại học cũng sẽ làm trầm trọng thêm tình trạng kiệt sức giữa các nhà nghiên cứu, và khiến họ rời bỏ công việc với số lượng thậm chí còn lớn hơn bây giờ. Hơn nữa, nó có thể trở thành một cái bẫy với những người có việc làm bấp bênh và phụ thuộc vào tính kịp thời và đều đặn của sản phẩm. Khi AI tạo sinh tiếp tục lấn át những lời kêu gọi cho việc nghiên cứu chậm rãi, làm giảm động lực cho quá trình nghiên cứu trí tuệ gian nan và lâu dài, và thay thế những nội dung do con người tạo ra, những đóng góp của giới học thuật sẽ ngày càng bị hạ thấp và chỉ trích. 

Tuy nhiên, những hoài nghi về đóng góp được hỗ trợ bởi công nghệ hay hủy hoại bởi công nghệ này rất hữu dụng trong việc làm sáng tỏ mức độ tự động hóa của học thuật, vốn đã bị chi phối bởi văn hóa lặp lại và sao chép, “sao chép và dán” và các lối tắt để tích lũy thành quả. Có lẽ, sự xuất hiện của AI tạo sinh nên được hiểu như là một sự phản chiếu và phản hồi lại với những gì vốn đã quá dư thừa trong giới học thuật? Như vậy, AI tạo sinh sẽ được đánh giá và phát triển thành một loại hình hỗ trợ không làm giảm kỹ năng mà còn giúp các nhà nghiên cứu nâng cao kỹ năng và tiếp thêm năng lượng cho sứ mệnh trí tuệ của họ. Nó cũng có thể được dùng để kêu gọi việc đánh giá lại thứ thật sự quan trọng trong giới học thuật, vượt ra ngoài nền kinh tế giả tạo về hiệu quả năng suất; và đồng thời nuôi dưỡng một khả năng thích ứng mới của các nhà nghiên cứu, trong bối cảnh các luồng gió thay đổi được cho là đang diễn ra. 

Nếu không, sự phụ thuộc của giới học thuật vào AI tạo sinh như một phương tiện để giải quyết nhu cầu năng suất sẽ chỉ một gia tăng, giống như việc bóc lột bởi những kẻ sẵn sàng khai thác tình trạng bấp bênh một cách trắng trợn để tận dụng việc trích xuất giá trị tối đa.

Dịch từ LSE

Bài viết Nếu Trí tuệ Nhân tạo tạo sinh tiết kiệm rất nhiều thời gian cho các nhà nghiên cứu, họ đang thực sự làm gì với nó? đã xuất hiện đầu tiên vào ngày ADuBiz.

Chính quyền nước này mong muốn áp dụng nhiều tiêu chí đầu ra nghiên cứu hơn trong việc đánh giá các nhà nghiên cứu tại hệ thống đại học công.

Hệ thống đánh giá các nhà khoa học vốn chịu nhiều chỉ trích của Tây Ban Nha, trong đó tiêu chí thăng tiến nghề nghiệp duy nhất lại nằm ở việc xuất bản các bài báo học thuật, sẽ sớm được cải tổ dựa trên những đề xuất mới đến từ Cơ quan Đánh giá chất lượng và Công nhận Quốc gia ̣(ANECA) của nước này.

Việc cải tổ, đã được thông báo vào đầu tháng này, sẽ lần đầu tiên thực hiện những biện pháp đánh giá đa dạng hơn bên cạnh các bài báo học thuật đối với các nhà nghiên cứu tại đại học công của Tây Ban Nha. Phần lớn các thành viên trong giới học thuật đều ủng hộ động thái thay đổi này, và họ cho rằng việc này sẽ giúp cho nền học thuật của Tây Ban Nha thoát ra khỏi cái bóng của hệ thống vốn luôn được miêu tả là thiết lập một “chế độ độc tài nghiên cứu”.

Hiện tại, ANECA đánh giá việc thực hiện nghiên cứu mỗi 6 năm một lần. Để được tăng lương ở mức tối thiểu nhất và thăng tiến trong công việc, các nhà khoa học phải chứng minh rằng họ đã xuất bản ít nhất là 5 bài báo trong suốt khoảng thời gian đó, và bài báo phải được đăng trên các tạp chí chất lượng, vốn được liệt kê trong ấn phẩm Các báo cáo trích dẫn tập san (JCR), một cơ sở dữ liệu được xuất bản thường niên bởi công ty phân tích Clarivate. Việc đạt được các mục tiêu trên cũng cho phép các nhà khoa học hướng dẫn các nghiên cứu sinh tiến sĩ, và được liệt tên vào danh sách các nhà nghiên cứu độc lập (principal investigators) tại trường đại học của họ, đồng nghĩa với việc họ sẽ được cung cấp nguồn ngân sách lớn hơn. 

Chính phủ Tây Ban Nha đã giới thiệu hệ thống này vào năm 1994, trong một nỗ lực thúc đẩy năng suất làm việc của các nhà nghiên cứu tại quốc gia này. Và họ đã đạt được điều đó: Tính tới năm 2021, Tây Ban Nha đứng thứ 11 toàn cầu trong đầu ra nghiên cứu khoa học, xuất bản hơn 100.000 bài báo hàng năm, theo như thông tin từ Bộ Khoa học và Đổi mới.

Nhưng nhiều học giả cho rằng hệ thống này đã có ảnh hưởng tiêu cực tới chất lượng công việc của họ và toàn bộ ngành khoa học nói chung. “Nó đã giải phóng một cỗ máy xuất bản không có điểm dừng”, đây là lời nhận xét của Ángel Delgado Vázquez, trưởng văn phòng Dịch vụ Hỗ trợ Học tập và Nghiên cứu tại Đại học Pablo de Olavide. Các nhà nghiên cứu hoàn toàn có thể làm việc một cách điên cuồng để đạt được kết quả, thậm chí một số đã từng cách hai ngày lại xuất bản một bài báo khoa học. Số khác lại chọn những con đường tắt, tức là xuất bản những bài báo có hàm lượng khoa học thấp hay giả mạo làm đồng tác giả; một số nhà khoa học đã thú nhận việc họ nhận những khoản thù lao từ các nhà nghiên cứu Ả Rập Xê-Út hay Ấn Độ để trở thành đồng tác giả trong những nghiên cứu mà họ không tham gia. Giới phê bình nhận định rằng hệ thống này cũng ủng hộ các nhà nghiên cứu ưu tiên việc xuất bản hơn là giảng dạy, đồng thời sử dụng các nguồn quỹ công để chi trả cho khoản phí xuất bản ngày càng đắt đỏ của một số tạp chí khoa học. 

Dưới ảnh hưởng của hệ thống mới này, ANECA mong muốn việc đánh giá sẽ cần phải cân nhắc bởi nhiều tiêu chí đầu ra nghiên cứu hơn, bao gồm “xuất bản khoa học, bằng sáng chế, nghiên cứu, công việc chuyên môn, công việc nghệ thuật, triển lãm, khai quật khảo cổ, và xây dựng dữ liệu thư mục”. Người đánh giá sẽ không chỉ cân nhắc duy nhất yếu tố tầm ảnh hưởng của tạp chí mà nhà nghiên cứu xuất bản bài báo của mình, mà họ cũng sẽ cần phải lưu tâm đến các chi tiết như liệu nghiên cứu này có được đối tượng độc giả không phải là giới học thuật biết tới thông qua các mục điểm tin hay tài liệu chính phủ hay không. Các bài báo cũng sẽ nhận đánh giá cao hơn khi được đồng thực hiện với các cộng đồng địa phương hay những tác giả nằm bên ngoài lĩnh vực học thuật. Và trong một nỗ lực giảm tải mức chi phí từ các quỹ công dành cho việc chi trả phí xuất bản, những người đánh giá giờ đây cũng sẽ phải quan tâm đến các bài báo được xuất bản trên các nền tảng phi thương mại và truy cập mở mà không thu phí tác giả, ví dụ như Open Research Europe.

Những thay đổi này sẽ là minh chứng cho nỗ lực cải tổ lại một hệ thống luôn ưu tiên “số lượng hơn chất lượng” và “để nhận ra rằng có nhiều cách khác nhau khi làm nghiên cứu khoa học”, theo như lời của Pilar Paneque, Giám đốc của ANECA. Bà cũng hy vọng rằng hệ thống mới này sẽ góp phần giảm thiểu vấn đề lừa đảo trong xuất bản. (Delgado Vázquez cho rằng hệ thống này sẽ “chắc chắn góp phần loại bỏ những hành vi trái đạo đức”).

Núria Benítez Monforte, quản lý nghiên cứu tại Viện Công nghệ Vi sinh và Khoa học Vi sinh Catalan, nhận định những đề xuất này là một “canh bạc lớn”. Nhưng nhiều cá nhân khác trong giới học thuật thậm chí còn cho rằng cần phải có những sự cải tổ mang tính quyết liệt hơn. Ví dụ, nhà khoa học thông tin Eva Méndez, thành viên Ủy ban Điều hành của Liên minh Phát triển Đánh giá Nghiên cứu, cho rằng chu trình đánh giá 6 năm cũng cần phải bị loại bỏ, bởi vì chúng “chỉ phục vụ cho việc làm giàu các nhà xuất bản học thuật có tên tuổi, vốn như đổ thêm dầu vào lửa đối với các nhà nghiên cứu trẻ”. 

ANECA hiện đang xem xét khoảng 600 ý kiến về những thay đổi đề xuất này, với mục tiêu hoàn thành hệ thống đánh giá mới vào cuối tháng. Nếu mọi việc suôn sẻ theo kế hoạch, hệ thống này sẽ chính thức đi vào hoạt động từ ngày 1 tháng 1 năm 2024.

Dịch từ Science

Bài viết Tây Ban Nha thay đổi cách thức đánh giá các nhà khoa học – dấu chấm hết cho “độc tài nghiên cứu” đã xuất hiện đầu tiên vào ngày ADuBiz.

Vào tháng Tư, toàn bộ ban biên tập của hai tạp chí hình ảnh thần kinh đã nộp đơn xin thôi việc. 42 nhà nghiên cứu đã lên tiếng phản đối khoản phí xuất bản mà họ cho là quá cao đối với các tác giả xuất bản trên các tạp chí được điều hành bởi gã khổng lồ trong ngành xuất bản tới từ Hà Lan Elsevier. Mức phí xuất bản cho tạp chí NeuroImage là 3.450USD, và với một tạp chí khác là NeuroImage: Reports, con số đã gấp đôi lên thành 1.800USD. 

Chi phí xuất bản đã trở thành một phần không thể thiếu trong cuộc cách mạng của ngành xuất bản học thuật, được biết với cái tên truy cập mở – hệ thống đăng các bài báo khoa học miễn phí cho tất cả mọi người sau khi chúng đã được xuất bản. Rất nhiều tạp chí như NeuroImage đã thu phí xuất bản đối với các tác giả để chi trả cho các loại phí xuất bản, ví dụ như quản lý, biên tập và sắp chữ. Đổi lại, khi những bài báo này được xuất bản, tất cả mọi người sẽ có quyền truy cập chúng ngay lập tức. Mức phí có thể dao động từ khoảng 1.000USD cho tới hơn 10.000USD đối với một bài báo. Trong một số trường hợp, người tác giả không trực tiếp chi trả khoản phí này, nếu như cơ quan học thuật của họ đã làm hợp đồng với nhà xuất bản để hỗ trợ hoàn chi phí xuất bản tài liệu truy cập mở, hoặc nếu các nhà tài trợ của họ đài thọ toàn bộ chi phí. 

Khi các nhà xuất bản lần đầu giới thiệu khái niệm phí xử lý bài báo APC, phần đông kỳ vọng đây sẽ là một khoản phí nhỏ, và là một phương án tạm thời để khích lệ các nhà xuất bản chuyển sang truy cập mở. “Đó thật sự là một ý tưởng đầy triển vọng lúc đầu”, ông Johan Rooryck – giám đốc điều hành của cOAlition S (Liên minh S), một nhóm tài trợ nghiên cứu và các tổ chức hỗ trợ chuyển dịch sang xuất bản học thuật truy cập mở chia sẻ. Liên minh đã sáng lập ra Kế hoạch S (Plan S), một thỏa thuận khởi nguồn tại châu Âu vào năm 2018, theo đó các nhà tài trợ nghiên cứu bắt buộc phải cung cấp truy cập mở toàn bộ cho những bài báo mà họ hỗ trợ. 

Hiện tại, sau khi Kế hoạch S đã đi vào thực tiễn được 5 năm, cú chuyển dịch hướng về truy cập mở đang dần tăng tốc khi mà ngày càng có nhiều tổ chức tài trợ ủng hộ phong trào này, dù cho họ không trực tiếp tham gia vào Kế hoạch S. Song song với sự chuyển dịch này là những lo ngại về chi phí xuất bản. Vào ngày 31/10, cOAlition S đã đưa ra một bản đề xuất về một bức tranh xuất bản học thuật mà không hề mất bất kỳ khoản phí tác giả nào.

Giới phê bình đã bày tỏ sự không hài lòng về phí APC này, một số cho rằng các tạp chí đưa ra một con số cắt cổ, vượt quá khả năng chi trả của họ; trong khi số khác chỉ ra các nhà xuất bản chưa thật sự minh bạch về những gì mà phí xuất bản sẽ chi trả. “Có lẽ đây không phải là cách đúng đắn để tài trợ cho việc xuất bản học thuật”, ông Raym Crow – đối tác quản lý tại Chain Bridge Group, một công ty tham vấn chuyên môn về truy cập mở tại Flint Hill, Virginia cho hay.  

Một chỉ trích khác được đưa ra là phí xuất bản sẽ làm kéo dài sự bất bình đẳng toàn cầu. Nhiều nhà xuất bản cung cấp chính sách miễn trừ phí xuất bản, đặc biệt là với các tác giả tới từ các nước có thu nhập thấp và trung bình; nhưng một số nhà phê bình cho rằng hệ thống này gây ra sự mất công bằng vì những hướng dẫn về điều kiện hợp lệ không rõ ràng, và trong nhiều trường hợp, gánh nặng lại nằm trên vai của các tác giả trong việc tìm kiếm những hướng dẫn đó.

Một vài nhà xuất bản học thuật lớn cho biết phí xử lý bài báo tồn tại để chi trả cho các loại phí liên quan tới xuất bản, bao gồm lựa tuyển, thẩm định và xử lý bản thảo, tất cả đều làm tăng thêm giá trị cho hoạt động truyền thông học thuật. 

Một người phát ngôn của Taylor & Francis, một nhà xuất bản học thuật quốc tế có trụ sở tại Abingdon, Anh Quốc, nói rằng họ (T&F) có cách tiếp cận minh bạch để tính toán phí xuất bản và “chúng hỗ trợ các mô hình truy cập mở bền vững, phản ánh giá trị dịch vụ của chúng tôi, và đảm bảo rằng chúng tôi có thể tiếp tục đầu tư vào cơ sở hạ tầng mạnh mẽ, linh hoạt và có thể mở rộng”. 

Một người phát ngôn của Springer Nature cho hay: “Phí xuất bản của Nature và các tạp chí nghiên cứu của Nature phản ánh thời gian, sự đầu tư cũng như giá trị của việc sản xuất và xuất bản những tạp chí này”. Họ bổ sung thêm rằng “Những tạp chí này đều đã được lựa tuyển kĩ càng, điều đó có nghĩa là các nhân viên đã dành không ít thời gian để đánh giá các bài báo mà cuối cùng không được chấp thuận xuất bản”. (Đội ngũ tin tức của Nature độc lập về mặt biên tập với nhà xuất bản của họ, Springer Nature).

Nhưng trong bối cảnh truy cập mở đang thay đổi, nhiều mô hình thanh toán và xuất bản khác nhau đang nổi lên bên cạnh các chi phí xuất bản tiêu chuẩn, bao gồm từ các mô hình được thiết kế riêng cho các cộng đồng nghiên cứu nhỏ, đến việc xem xét lại cơ sở hạ tầng nghiên cứu mà cả tác giả xuất bản lẫn người đọc đều không phải trả phí.

Sự chuyển dịch trong thanh toán

Một giải pháp thay thế là một mô hình vẫn giữ mức phí xuất bản, nhưng người trả không phải là tác giả của bài báo. Thay vào đó, các viện, nhà tài trợ hay chính phủ sẽ trực tiếp thanh toán khoản phí cho nhà xuất bản. Đó là ý tưởng đằng sau Open Research Europe, một nền tảng xuất bản truy cập mở miễn phí cho nhà nghiên cứu, được tài trợ bởi chương trình Horizon Europe và các chương trình khác bởi Liên minh Châu Âu. 

Một ví dụ khác là SCOAP, một mối quan hệ đối tác giữa hơn 3.000 thư viện, các tổ chức tài trợ và viện nghiên cứu, được quản lý bởi CERN, Viện nghiên cứu vật lý hạt của châu Âu có trụ sở gần Geneva, Thụy Sĩ. Các nhà xuất bản có hợp đồng trực tiếp với CERN, và các tổ chức tham gia sẽ đóng góp một khoản lẽ ra là phí đăng ký vào một quỹ trung tâm để chi trả phí xuất bản cho các tạp chí tham gia. 

Có lẽ mô hình cấp tiến và công bằng nhất trong số tất cả mô hình xuất bản là mô hình truy cập mở kim cương, mà mọi người có thể đọc hay xuất bản các bài báo không mất phí. Đó chính là điều mà hội đồng các bộ trưởng chính phủ và cOAlition S đang thúc đẩy trên toàn khối. Việc các nhà nghiên cứu, tổ chức tài trợ và viện nghiên cứu có ủng hộ kế hoạch này hay không vẫn còn là một ẩn số. 

Theo ông Rooryck, mô hình này đã thành công tại một số khu vực trên thế giới. Ông rất nhiệt tình với các chương trình ở khu vực Mỹ Latinh, bao gồm SciELO (Thư viện khoa học điện tử trực tuyến), được bắt đầu vào năm 1997 và đài thọ chi phí bởi nhà nước cũng như các tổ chức đầu tư của chính phủ, chẳng hạn như Quỹ Nghiên cứu Sao Paulo tại Brazil.

Rob Johnson, người sáng lập công ty tham vấn Research Consulting tại Nottingham, Anh Quốc cho rằng SciELO tạo dựng cơ sở hạ tầng cho hệ thống truy cập mở kim cương và nó đang vô cùng thành công trong việc đó. Những tạp chí độc lập nằm trong SciELO đều có nguồn vốn tài trợ của riêng họ, bao gồm các trường đại học và cơ quan quốc gia.

Ông Johnson cho biết: “Hiện nay, hệ thống truy cập mở kim cương dựa trên một mô hình phi tập trung hóa bao gồm nhiều tạp chí nhỏ trong cộng đồng học thuật. Đây vừa là điểm mạnh và cũng là điểm yếu. Câu hỏi sắp tới là liệu truy cập mở kim cương có thật sự nhận đủ khoản hỗ trợ tài chính cần thiết để cho phép nó mở rộng quy mô và đưa ra một giải pháp thay thế thực sự cho các mô hình xuất bản thương mại hay không”. 

Nhà xuất bản truy cập mở phi lợi nhuận PLOS tại San Francisco, California đang thử nghiệm một số cách thức xuất bản không tính phí. “Điều mà chúng tôi đang nỗ lực thực hiện là tránh xa chúng một cách có chủ đích và thử nghiệm một vài mô hình khác nhau để hỗ trợ một số tạp chí trong danh mục đầu tư của chúng tôi”, chia sẻ tới từ Roheena Anand – giám đốc điều hành phát triển xuất bản toàn cầu của PLOS tại Cambridge, Vương quốc Anh.

Một trong số đó là xuất bản hành động cộng đồng (Community action publishing – CAP). “Mô hình này hướng tới việc chỉ ra rằng chúng ta không cần thu phí xuất bản quá đắt đỏ để duy trì một tạp chí được lựa tuyển cẩn thận. Nó hoàn toàn dựa trên nguyên tắc của hành động tập thể”, ông John Edwards, một chuyên gia xuất bản dành cho các tổ chức và nhà tài trợ của PLOS tại London cho hay.

Mô hình CAP đặt ra các mức phí thường niên dành cho các tổ chức dựa trên hoạt động xuất bản của tất cả tác giả có tên trong một bài báo – không chỉ là các tác giả liên hệ – và đem đến cho các cơ quan học thuật của họ cơ hội xuất bản không giới hạn trên ba tạp chí của PLOS. Loại thỏa thuận này chỉ hỗ trợ số nhỏ các tác giả của PLOS; số đông vẫn phải trả cho phí xuất bản. PLOS Sustainability and Transformation, ra mắt vào năm 2022, hoàn toàn được tài trợ thông qua mô hình CAP, bao gồm một điều khoản dành cho các tác giả đến từ những tổ chức không tham gia phải trả một khoản phí đóng góp. 

Một mô hình PLOS khác đang trong giai đoạn thử nghiệm được gọi là công bằng toàn cầu. Trong kế hoạch đó, các tổ chức sẽ trả một khoản phí cố định và các nhà nghiên cứu của họ có thể xuất bản trên một số tạp chí PLOS cụ thể, với một mức phí thường niên sẽ giảm dần tùy thuộc vào hoàn cảnh của từng tổ chức đăng ký tham gia.

Một số tổ chức đang chuyển dịch sang các mô hình xuất bản khác. Vào tháng Sáu, Hiệp hội Vi sinh vật học Hoa Kỳ (ASM) đã công bố chuyển sang Đăng ký xuất bản mở (Subcribe to Open publishing) cho tất cả sáu tạp chí trả phí của mình. Mỗi năm, một phần nội dung của tạp chí sẽ trở thành nội dung truy cập mở nếu lượt đăng ký trả phí của nó đạt được mục tiêu tối thiểu.

Theo Johnson, cách tiếp cận này có thể khả thi trong một số lĩnh vực nghiên cứu đã được thiết lập bền vững hoặc có một cộng đồng gắn bó. Ông lấy ví dụ về SCOAP trong lĩnh vực nghiên cứu vật lý năng lượng cao và cho rằng “Có một cộng đồng được xác định khá rõ ràng và đó hoàn toàn là một cộng đồng được tài trợ đầy đủ”. 

Các lựa chọn xanh

Một số tạp chí vẫn duy trì thu phí đối với các bài báo của họ và ủng hộ mô hình gọi là truy cập mở xanh, cho phép các tác giả chia sẻ ngay lập tức các bản thảo đã trải qua quy trình phản biện đồng nghiệp. Đây là mô hình được sử dụng bởi tạp chí Science, được tài trợ một phần từ phí thành viên với nhà xuất bản của họ, Hiệp hội vì sự Tiến bộ Khoa học Hoa Kỳ.

Vào tháng Chín, Hiệp hội Hóa học Hoa Kỳ (ACS) đã tuyên bố một phiên bản khác theo mô hình truy cập mở xanh này. Hiệp hội cung cấp mô hình này tới các tác giả cần tuân thủ chính sách để chia sẻ các bài báo đã qua bình duyệt của họ ngay lập tức, nhưng họ lại không được các tổ chức hay nhà tài trợ ký kết thỏa thuận với ACS chi trả phí xuất bản. Phí tính cho tác giả bao gồm các chi phí mà ACS cho rằng có liên quan đến bản thảo từ khi nó được nộp, cho tới quyết định biên tập cuối cùng. Những khoản phí phát triển bài báo (article development charges – ADCs) này, bao gồm sắp xếp bình duyệt, chiếm hơn 50% tổng phí xuất bản, theo như chia sẻ của Sarah Tegen, phó chủ tịch cấp cao và giám đốc xuất bản của ACS ở Washington D.C.

Tuy nhiên, mô hình này gây ra không ít tranh cãi. Trong một tuyên bố vào ngày 9/10, Hội đồng Thủ thư Đại học Úc đã bày tỏ “các mối lo ngại nghiêm trọng”, một trong số đó là ACS đang thu phí các nhà nghiên cứu gấp đôi: tác giả phải trả phí cho ADC và người đăng ký, rồi sau đó trả tiền để truy cập các bài báo khoa học. 

Trong bài phản hồi, ACS nói rằng: “Không có lý do gì mà ACS Publications lại thu phí cùng một dịch vụ hai lần cả”.

Những tranh cãi về phí xuất bản chỉ là một phần của cuộc thảo luận rộng hơn về việc dịch chuyển xuất bản khoa học theo hướng mở hơn. Nhưng các nhà xuất bản cho rằng yêu cầu cải tổ này đang bỏ qua những dịch vụ quan trọng mà họ cung cấp. 

Caroline Sutton, giám đốc điều hành của STM, một tổ chức thành viên của ngành xuất bản học thuật có trụ sở tại The Hague, Hà Lan cho rằng: “Hiện đang có một sự hiểu lầm phổ biến về cơ sở hạ tầng rộng lớn và phức tạp mà các nhà xuất bản duy trì. Cơ sở hạ tầng này giữ một vai trò thiết yếu trong việc đảm bảo độ tin cậy cũng như khả năng lưu trữ và khám phá thích hợp của nghiên cứu”.

Dịch từ Nature

Bài viết Ai là người nên trả cho xuất bản truy cập mở? Các giải pháp thay thế cho phí xuất bản đang dần hiện ra đã xuất hiện đầu tiên vào ngày ADuBiz.