Sự giả dối mang tính hệ thống và nghi thức hóa đã hủy hoại vị giáo sư Đại học Cambridge.

Lưu ý: Bài viết được dịch bởi Gemini

Hôm qua tại London, Jason Arday – học giả kiêm tác giả người Anh đang vướng vào vòng xoáy tranh cãi – đã được tìm thấy đã qua đời. Từng nổi danh là vị giáo sư da đen trẻ tuổi nhất trong lịch sử hơn 800 năm của Đại học Cambridge, Arday đã phải chịu đựng nhiều tuần bị săm soi gay gắt giữa hàng loạt cáo buộc về đạo văn, ngụy tạo bằng cấp và thêu dệt một câu chuyện đời tư với những chi tiết khó tin.

Ông từng tuyên bố mình bị câm cho đến năm 11 tuổi và mù chữ cho đến năm 18 tuổi – những nghịch cảnh không ngăn được ông lấy bằng tiến sĩ khi mới 30 tuổi. Ông cũng khẳng định bản thân đã phải chịu đựng nhiều bệnh lý khác nhau trong suốt cuộc đời, bao gồm tự kỷ, động kinh, hội chứng khóa trong (locked-in syndrome), ung thư tinh hoàn và một khối u não. Theo lời kể của chính mình, ông còn là một vận động viên sức bền đẳng cấp thế giới, người đã đạt được nhiều kỳ tích ấn tượng, bao gồm việc chạy 600 dặm (gần 965 km) trong sáu ngày. Rồi đến những thành tựu học thuật: Arday được ca tụng là một tài năng thế hệ hiếm gặp, người có những nghiên cứu trong lĩnh vực của mình – xã hội học giáo dục – được Hilary Cremin, trưởng khoa giáo dục của Cambridge, đánh giá là “xuất sắc nhất thế giới”. Ông cũng tuyên bố đã nhận được khoản tiền tạm ứng 1,4 triệu (bằng một đơn vị tiền tệ không xác định) cho cuốn hồi ký vừa được nhà xuất bản Simon & Schuster phát hành trong tuần này. Đó từng là một bước thăng tiến như vũ bão, cho đến khi mọi thứ sụp đổ.

Tháng trước, Nathan Cofnas — một cựu nhà nghiên cứu tại Cambridge, người có thể được mô tả một cách lịch sự là một triết gia đặc biệt quan tâm đến chủng tộc và chỉ số IQ, hoặc có thể được gọi thẳng thừng là một kẻ phân biệt chủng tộc chuyên nghiệp — đã công bố trên bản tin cá nhân những bằng chứng có vẻ rất thuyết phục về hành vi đạo văn của Arday. Sang tháng này, khi ngày càng rõ ràng rằng phần lớn giai thoại về Arday nhiều khả năng chỉ là sản phẩm thêu dệt, vị học giả này đã trở thành tâm điểm chú ý của dư luận quốc tế, đặc biệt là trên truyền thông Anh và mạng xã hội X. Ông đã từ chức khỏi Cambridge vào tuần trước, nhưng điều đó vẫn không thể ngăn được làn sóng săm soi ào ạt đổ về.

Đặc biệt, tâm lý đám đông trên mạng đã vô cùng tàn nhẫn cho đến tận thời điểm Arday qua đời — lúc mà cả đàn ong dư luận bỗng quay ngoắt 180 độ. Chính nền tảng vừa giải phóng cả một cơn thác lũ lăng mạ được thuật toán tiếp tay giờ đây lại ngập tràn những lời tưởng niệm ân cần và ủy mị. Tôi thấy toàn bộ màn kịch này thật kệch cỡm.

Điều tôi đề xuất là công chúng hãy dành cho Arday sau khi chết một sự tôn trọng mà ông thường bị tước đoạt khi còn sống: Hãy đối xử với ông như một con người. Không phải như một “người da đen màu nhiệm” (magical negro) của Cambridge, không phải như một “con ngỗng đẻ trứng vàng” của Simon & Schuster, cũng không phải như một đối tượng để những kẻ phân biệt chủng tộc trên mạng tôn sùng hay trút giận, mà là một con người không hoàn hảo — người lẽ ra vẫn còn sống, nhưng nay đã không còn. Điều đó đòi hỏi chúng ta phải trung thực về con người thật của Arday, không phải bất chấp cái chết bi kịch của ông, mà chính là vì cái chết ấy. Rốt cuộc, chính sự giả dối mang tính hệ thống và nghi thức hóa — của chính ông và của những người khác — đã hủy hoại ông.

Đây là sự thật về Jason Arday: Phần lớn bằng chứng cho thấy ông là một kẻ thêu dệt chuyện hàng loạt và một kẻ đạo văn không biết ăn năn, người đã lừa gạt thành công giới quý tộc học thuật Anh quốc — những người bị chứng ám ảnh chủng tộc làm việc thiện che mắt đến mức không thể nhận ra những lời nói dối mà bất kỳ một người bình thường nào cũng thấy rõ. (Arday phủ nhận hành vi sai trái có chủ ý và cho rằng việc dường như đạo văn là kết quả của chứng tự kỷ, thứ mà ông nói khiến ông có xu hướng học hỏi thông qua bắt chước.) Khi bằng chứng về những lời dối trá ấy ngày càng chồng chất, các tổ chức quyền lực từng nâng đỡ ông vẫn tiếp tục đứng sau ủng hộ, ngoan cố bảo vệ và nâng cao tiền cược. Simon & Schuster kiên quyết sát cánh bên tác giả của mình — hay nói đúng hơn, sát cánh bên món hàng của họ. Ngay cả khi bằng chứng gian lận gần như không thể chối cãi, nhà xuất bản này không chỉ tuyên bố sẽ tiếp tục phát hành cuốn sách của Arday, mà còn trơ trẽn ca ngợi “sự chuyên nghiệp và chính trực mà ông đã mang lại trong từng giai đoạn xuất bản”.

Sau đó, phe cánh hữu mang tư tưởng phân biệt chủng tộc — hả hê sung sướng đến mức chẳng thèm che giấu — đã chớp lấy thời cơ để dồn ép, say sưa trong cơn phấn khích kép: sự đạo đức giả lộ liễu của phe cấp tiến và sự thất bại của một người đàn ông da đen. Đám đông phình to, trên mạng lẫn trên báo chí. Một số người tham gia vì sự phẫn nộ hoàn toàn chính đáng trước việc các tiêu chuẩn học thuật dường như bị xóa bỏ qua vụ việc này. Một số khác tham gia vì niềm khoái lạc rùng rợn khi thấy một người thụ hưởng từ các chính sách DEI (Đa dạng, Công bằng và Hòa nhập), theo cách họ quy chụp, bị hạ bệ.

Bất cứ ai theo dõi câu chuyện này cũng nên nhìn nhận lại. Tôi phải thú nhận rằng, cho đến tận ngày hôm qua, tôi đã theo dõi tấn bi hài kịch Arday với tâm trạng đan xen giữa buồn cười và đau lòng. Buồn cười là vì tính chất phi lý đến nực cười không thể phủ nhận khi những bộ óc ưu tú và sáng giá nhất tại Cambridge lại bị lừa phỉnh một cách dễ dàng bởi một người tự nhận đã chạy chín cuộc thi marathon trong chừng ấy ngày với một chiếc xương mác bị gãy, và khẳng định rằng tương lai của mình đã được một pháp sư người Brazil tiên tri. Đau lòng là vì tôi có thể đồng cảm với một số điều mà Arday có thể đã trải qua.

Tôi đã từng viết, trên tạp chí này và ở những nơi khác, về cảm giác của một người thụ hưởng chính sách hành động khẳng định (affirmative action) trong những không gian tinh hoa. Tôi đã tận mắt chứng kiến cách một bộ phận người da trắng cấp tiến đối xử với những người đàn ông da đen vượt khó. Họ không thể giấu nổi sự kết hợp giữa lòng thương hại và vẻ đắc thắng khi biết được, chẳng hạn, người cha ruột đã bỏ rơi tôi từ trước khi tôi biết đi, hay tôi từng có thời gian được một người mẹ đơn thân nuôi dưỡng. Đó là ánh nhìn như muốn nói: Anh đã tiến xa đến nhường nào, và tôi thật tử tế làm sao khi giúp anh tiến xa hơn nữa. Tôi luôn cảm thấy buồn nôn trước những lần tiếp xúc như vậy. Nhưng tôi cũng có thể hình dung — nếu bạn lớn lên trong gian khó và chưa từng quen với lòng tốt — thì cảm giác được đón nhận ánh nhìn đó có thể dễ chịu đến mức nào, và việc nói hay làm những điều khiến người ta tiếp tục nhìn bạn bằng ánh mắt ấy sẽ cám dỗ ra sao, bất kể những điều bạn nói có hoàn toàn đúng sự thật hay không.

Hai hình ảnh cứ luẩn quẩn trong đầu tôi kể từ khi biết tin Arday qua đời. Hình ảnh đầu tiên là từ một đoạn clip của đài BBC năm 2023 chúc mừng ông được bổ nhiệm tại Cambridge. Cremin, đồng nghiệp của Arday tại Cambridge, nắm chặt cả hai tay ông như nắm tay một người thân yêu quý giá khi họ nhìn thẳng vào mắt nhau. Máy quay zoom cận cảnh vào đôi bàn tay một trắng một đen đan chặt vào nhau và dừng lại ở đó rất lâu. Hình ảnh thứ hai được đăng trên X tối qua: ảnh chụp màn hình danh sách các tiêu đề bài báo về vụ bê bối của Arday, kéo dài tới vài trang, do chỉ một cơ quan truyền thông Anh duy nhất xuất bản. Nó chỉ đại diện cho một vài tia sáng trong luồng ánh đèn sân khấu quốc tế đang chĩa thẳng vào vị học giả này.

Tôi cứ suy ngẫm mãi về hai hình ảnh này — cái nắm tay liên chủng tộc đầy tính kịch nghệ; và hàng trang dài đưa tin đầy tính cuồng loạn của truyền thông về một vụ bê bối vốn chỉ mang tính học thuật nội bộ — bởi vì kết hợp lại, chúng nói lên một thực tế nghiệt ngã. Arday bị sùng bái thái quá khi đang ở đỉnh cao bởi những người da trắng cấp tiến, những người xem ông như một tấm gương để họ tự soi thấy lòng tốt của chính mình. Và ông lại bị biến thành công cụ thỏa mãn khi ngã ngựa bởi những người da trắng bảo thủ, những người xem ông như một trường hợp thử nghiệm cho nỗi ám ảnh của chính họ về một bộ máy học thuật mà họ tin là thiếu tính trọng dụng nhân tài — hay nói cách khác, chưa đủ độ “da trắng”.

Phe cánh hữu muốn chúng ta tin rằng vụ bê bối Arday là câu chuyện về chính sách hành động khẳng định bị đẩy đến mức kệch cỡm nhất. Nhiều người cấp tiến lại nhìn nhận nó theo cách khác: một cuộc săn phù thủy phân biệt chủng tộc, trong đó những kẻ cuồng tín tự cho mình là đúng với động cơ mờ ám đã dồn ép một con người đến chỗ chết. Vấn đề với những câu chuyện này — một vấn đề hết sức nan giải — là cả hai bên đều đúng.

Là một người da đen trong các thiết chế tinh hoa, đặc biệt là trong giới học thuật tinh hoa, đồng nghĩa với việc các tiêu chuẩn vừa bị đặt quá thấp lại vừa bị nâng quá cao: quá thấp bởi vì chỉ có một người da đen với bằng cấp đáng ngờ và một tiểu sử dường như được thêu dệt như Arday mới có thể được đưa lên đỉnh cao của giới học thuật và xuất bản; và quá cao bởi vì chỉ có một người da đen mới bị đẩy ngã khỏi ngọn núi đó với sự hăng hái mang tính phân biệt chủng tộc trần trụi đến vậy, cú ngã lăn lộn của ông bị ghi lại, mổ xẻ và reo hò một cách tàn nhẫn đến thế. Khi một người đàn ông da trắng nổi tiếng phạm sai lầm, người ta thường — một cách đúng đắn — hiểu những lỗi lầm hay vi phạm đó là bước sẩy chân của một cá nhân. Nhưng khi một người đàn ông da đen nổi tiếng phạm lỗi, những sai sót đó thường bị biến thành một màn trình diễn, bị coi là bằng chứng cho sự kém cỏi vốn đã bị nghi ngờ từ lâu của toàn bộ chủng tộc của anh ta.

Vào khoảng thời gian chiều hôm qua khi tôi biết được số phận của Arday, tôi tình cờ đọc được một mẩu tin khác: thông báo rằng Ross Barkan, một tiểu thuyết gia kiêm nhà báo da trắng, vừa bị tạp chí New York chấm dứt hợp tác sau khi tờ báo này — qua điều tra các cáo buộc liên quan đến hàng chục trường hợp đạo văn trong các bài viết của Barkan — đi đến kết luận rằng tác phẩm của ông “không đáp ứng các tiêu chuẩn biên tập của chúng tôi”. Ngay sau đó, Barkan thông báo rằng từ nay ông sẽ tập trung viết một chuyên mục mới tại The Nation, một tờ báo uy tín khác, nơi ông sẽ có một cơ hội thứ hai rất đàng hoàng trước công chúng.

Không ai có thể biết được điều gì đã diễn ra trong tâm trí hay trái tim của một người vào những giây phút cuối cùng của cuộc đời họ. Tuy nhiên, tôi phải hình dung rằng, Arday đã hiểu đủ rõ cái thế giới mà ông bước chân vào và cách mà các quy tắc của nó vận hành: Khi bạn là người da đen, một số người sẽ mở toang cánh cửa cho bạn rộng hơn mức họ nên làm. Và khi cánh cửa đó đột ngột đóng sầm lại, bạn sẽ chẳng bao giờ được trao cho một cơ hội thứ hai.

Dịch từ The Atlantic

Bài viết Những sự thật đã khiến Jason Arday gục ngã đã xuất hiện đầu tiên vào ngày ADuBiz.

Trên khắp các trường đại học trên thế giới, một sự chuyển dịch âm thầm đang diễn ra. Các sinh viên dùng AI để làm bài luận, các giảng viên thì cùng lúc chạy đua để thiết kế lại các bài kiểm tra đánh giá, còn nhà trường thì liên tục ban hành các quy định mới.

Giữa những biến động này, một suy nghĩ mới mẻ xuất hiện và gây chú ý: Trong thời đại AI, người có một câu chuyện để kể là người sẽ tồn tại. 

Nhận định này đánh dấu một bước ngoặt căn bản. Nó không đơn thuần chỉ là sự thay đổi trong chốc lát mà là một biến chuyển hoàn toàn trong cách định nghĩa khái niệm giá trị. Sự khác biệt giữa người với người giờ đây không còn nằm ở những gì họ có thể làm được, mà ở cách họ tổ chức và diễn giải ý nghĩa của đời mình. 

Trong hơn một thế kỷ gần đây, giáo dục đại học được xây dựng dựa trên một giả định rằng điều sinh viên cần là những kiến thức và kỹ năng mà có thể chuyển đổi được thành các cơ hội phát triển kinh tế và vị thế xã hội. Hệ thống giáo dục vì vậy được thiết kế để khuyến khích sự tích lũy: tích lũy kiến thức, tích lũy tín chỉ, và tích lũy những năng lực có thể nhìn thấy được. 

Tuy vậy, giả định này đang có nguy cơ sụp đổ, cùng với đó là mô hình giáo dục chúng ta đang theo đuổi. Sâu xa hơn, một ảo tưởng rằng giá trị của một người sẽ đứng vững bằng cách bồi đắp các kiến thức và tích lũy cũng đang lung lay. Trong nhiều thập kỷ, chúng ta nhầm lẫn năng lực của một người với bản sắc riêng của họ, cho rằng những gì người đó tạo ra chính là ý nghĩa của cuộc đời họ. 

Sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo không chỉ làm gián đoạn những giả định này, mà còn phơi bày hạn chế của nó. Vấn đề không nằm ở việc máy móc đang ngày càng giỏi hơn, mà ở chỗ định nghĩa của chúng ta về “năng lực” từ trước đến nay vốn chưa hoàn chỉnh.  

Những hệ thống AI như ChatGPT đang tái lập một mô hình mà ở đó tri thức trở nên khan hiếm. Những công việc từng là chỉ dấu của chuyên môn – viết lách, tóm tắt, lập trình, và một số hình thức sáng tạo –  giờ đây đang được AI thực hiện với quy mô lớn, theo yêu cầu, và với chi phí gần như bằng không. Cái AI đang xoá bỏ không chỉ là lao động, mà còn là một ảo tưởng rằng chúng ta có thể định nghĩa bản thân bằng lao động. 

Điều gì sẽ xảy ra khi các kĩ năng không còn khan hiếm nữa? Chúng ta cần bắt đầu từ câu hỏi đơn giản này để hiểu được sự biến đổi sâu rộng đang diễn ra. 

Khi kỹ năng không còn khan hiếm

Những chính sách phổ biến để đối phó với AI trong giáo dục hiện nay thường bao gồm việc tăng cường các kỹ năng số, đào tạo kỹ thuật, và nâng cao hiểu biết về AI. Mặc dù những chính sách này là cần thiết, chúng vẫn chưa hoàn toàn hiệu quả bởi những người định hướng chính sách vẫn đang hiểu sai bản chất của sự dịch chuyển này. 

Chúng ta đang không tiến đến một nền kinh tế tri thức tiến bộ hơn. Thay vì vậy, chúng ta đang tiến đến một trạng thái “dư thừa nhận thức”. 

Khi kiến thức trở nên thừa thãi, thông tin mất đi giá trị khan hiếm, các tác vụ kỹ thuật được tự động hoá, năng lực đơn thuần không còn tính cạnh tranh nữa. Trong một môi trường như vậy, câu hỏi không phải là “Bạn làm được gì?” nữa, mà sẽ là “Công việc của bạn mang lại ý nghĩa gì?”.

Một câu chuyện để kể khi đó không chỉ đơn thuần là một phép ẩn dụ, mà chính là một phần trong cấu trúc tạo nên bản sắc của một người. 

Những thay đổi đầu tiên đã bắt đầu xuất hiện. Các trường đại học ở Úc và Vương quốc Anh đã bắt đầu thiết kế lại các bài kiểm tra đánh giá để đưa vào các yếu tố phản tư và tập trung vào quá trình bên cạnh các sản phẩm có thể có sự hỗ trợ của AI.

Tại Phần Lan, các cải cách về chương trình học đang ngày càng ưu tiên những năng lực mang tính phổ quát và liên ngành như khả năng diễn giải, phán đoán và lập luận đạo đức, hơn là việc thành thục các kỹ thuật riêng lẻ. 

Xu hướng này cũng ngày càng hiện diện nhiều hơn trong các thảo luận chính sách quốc tế, khi những tổ chức như OECD và UNESCO nhấn mạnh các năng lực mang tính nhân văn, đạo đức và diễn giải như những năng lực thiết yếu của kỷ nguyên AI.

Nếu kỹ năng không còn tạo ra khác biệt, vậy thì cái gì sẽ làm được điều đó? Dù gì đi nữa, cái tạo nên khác biệt đó chắc chắn không chỉ là kỹ thuật. 

“Có một câu chuyện” nghĩa là gì?

Một câu chuyện sẽ giúp chúng ta khác biệt trong thời đại AI. Tuy nhiên, trước hết, một câu chuyện chỉ ra một sự thật đáng lo ngại: Những điều ta từng nghĩ sẽ định nghĩa giá trị của một con người giờ đây không còn đủ nữa. 

Để hiểu được điều này, ta cần đối diện với một ngộ nhận. 

Hiện nay, khái niệm “câu chuyện” thường bị đơn giản hoá thành việc xây dựng thương hiệu cá nhân – một sự nhầm lẫn về phạm trù. Một câu chuyện thật sự không phải là một công cụ marketing, mà là tổng thể tri thức của một người. 

Có một câu chuyện nghĩa là có được một sự nhất quán theo thời gian – khả năng kết nối những trải nghiệm trong quá khứ, hành động trong hiện tại và dự định cho tương lai thành một quỹ đạo. Điều này đòi hỏi khả năng đặt một trải nghiệm vào trong bối cảnh, một nhận thức rằng tri thức luôn gắn với cộng đồng, xã hội, văn hoá và con người – một điều mà trường phái hiện tượng học từ lâu đã nhấn mạnh. 

Việc kể một câu chuyện cũng đòi hỏi năng lực diễn giải – khả năng gán ý nghĩa cho một sự kiện thay vì chỉ xử lý thông tin về những gì đã xảy ra. Theo cách hiểu này, một câu chuyện không chỉ là kể lại các sự kiện. Nó là một lăng kính mà qua đó cuộc đời của một người được sắp đặt theo một cách logic và dễ hiểu. 

Các hệ thống AI có thể mô phỏng tư duy, nhưng chúng không có môi trường để các tư duy này tiếp tục vận động và mang lại hệ quả. Chúng không có các mối quan hệ, không trải nghiệm sự liên tục của đời sống. Chính ở những câu chuyện tự sự của mỗi cá nhân, ý nghĩa mới được thành hình, tranh luận, và tồn tại. 

Từ sản xuất tri thức đến kiến tạo ý nghĩa

Sự thay đổi mang tính bước ngoặt này sẽ dẫn đến những thay đổi sâu sắc trong các trường đại học. Những hệ thống được thiết kế cho thời kỳ khan hiếm tri thức giờ đây sẽ phải đối mặt với những thách thức khi hoạt động trong một thế giới của sự dư thừa.  

Trong lịch sử, đại học là nơi tạo ra và phổ biến kiến thức. Trong thời đại AI, những thể chế này cần được tổ chức lại để hướng đến việc kiến tạo ý nghĩa và hình thành những câu chuyện. 

Điều này không có nghĩa là từ bỏ tính học thuật nghiêm ngặt và những tri thức liên ngành. Ngược lại, nó đòi hỏi việc cải tổ lại cách các kiến thức được giảng dạy, đánh giá, và tích hợp vào bản sắc trí tuệ của mỗi sinh viên. 

Hiện nay, phần lớn chương trình đào tạo đang bị phân mảnh về mặt cấu trúc – các học phần rời rạc, các chuẩn đầu ra tách biệt, và đánh giá phần lớn dựa trên sản phẩm cuối cùng. Sinh viên tốt nghiệp với một tập hợp các năng lực tích luỹ được theo thời gian, nhưng lại thiếu cảm nhận về một câu chuyện hoàn chỉnh mà những năng lực này tạo thành. 

Trong thời đại mà AI có khả năng tái tạo được rất nhiều sản phẩm của con người, sự rời rạc phân mảnh này là một điểm yếu quan trọng về cấu trúc. 

Những cử nhân không có câu chuyện

Nếu các trường đại học không thay đổi, họ có nguy cơ tạo ra những sinh viên tốt nghiệp mà không có câu chuyện: thành thạo kỹ thuật, sở hữu nhiều bằng cấp, nhưng không thể diễn đạt mục đích, phương hướng hay ý nghĩa của những việc mình làm.

Những sinh viên như vậy đặc biệt dễ tổn thương trong một thị trường lao động mà ngày càng được định hình bởi AI, nơi những nhà tuyển dụng tìm kiếm một người không chỉ làm được việc mà còn cần có óc phán đoán, tư duy linh hoạt, và có tính thống nhất. 

Nói một cách thẳng thắn hơn, nếu giá trị của một sinh viên chỉ là một tập hợp những đầu ra, máy móc hoàn toàn có thể thay thế để tạo ra những giá trị đó. Các trường đại học cần phải chấp nhận nhìn thằng vào một thực tế, rằng khi ưu tiên sản phẩm đầu ra hơn việc tìm kiếm ý nghĩa, họ sẽ vô tình khiến mình tụt hậu nhanh hơn. 

Điều này còn đặt ra một lo ngại sâu sắc ở cấp độ toàn cầu. Những hệ thống giáo dục không giúp sinh viên nuôi dưỡng được những ý nghĩa sẽ không chỉ tụt hậu, mà còn tạo ra những thế hệ chỉ có thể vận hành các hệ thống một cách máy móc thay vì đặt câu hỏi và phát triển các hệ thống này.

Tưởng tượng lại mô hình đại học: Ba chuyển dịch trong cấu trúc

Để thích ứng trước bước ngoặt này, các trường đại học cần vượt qua những thay đổi nhỏ lẻ và tiến đến thay đổi ở cấp độ cấu trúc – một phản ứng mang tính hệ thống trước một logic nền tảng đã thay đổi.

Việc đánh giá không thể tiếp tục neo vào những sản phẩm cuối cùng, mà thay vào đó cần đánh giá cách sinh viên tương tác với AI, cách họ đưa ra quyết định trong điều kiện thiếu thông tin, cũng như cách họ diễn giải và đặt những sản phẩm được tạo bởi AI vào trong bối cảnh của mình.

Chương trình học cần chuyển từ sự phân mảnh rời rạc sang một quá trình tích hợp vào tổng thể ý nghĩa. Các môn học cần được thiết kế để giúp sinh viên xây dựng được tiến trình phát triển tri thức của chính mình, ví dụ như thông qua việc tập hợp và phản tư hồ sơ học tập của bản thân, các dự án tổng hợp cuối khoá, và những thực hành giúp kết nối những kiến thức chuyên ngành với định hướng cá nhân. 

Phương pháp sư phạm cũng cần dịch chuyển từ việc truyền đạt thông tin sang việc tạo lập ý nghĩa. Việc dạy học không thể tiếp tục chỉ là truyền tải, mà cần ưu tiên đối thoại, diễn giải và truy vấn. Các nhà giáo cần trở thành những người dẫn dắt quá trình tạo nghĩa trong một môi trường chung sống bởi con người và AI. 

Sự chuyển đổi này sẽ không tự động xảy ra. Nó đòi hỏi sự lãnh đạo một cách có chủ đích từ các trường đại học, các nhà hoạch định chính sách, và các nhà giáo dục – những người sẵn sàng nhìn nhận và thay đổi suy nghĩ về mục đích của giáo dục đại học. 

Nền kinh tế của sự diễn giải

Những thay đổi hiện nay không chỉ đang diễn ra trên phương diện công nghệ, mà còn là một dịch chuyển ở cấp độ văn minh.

Chúng ta đang chuyển từ một nền kinh tế sản xuất sang một nền kinh tế diễn giải. Trong bối cảnh này, AI tạo ra các khả thể, còn con người gán cho chúng ý nghĩa. 

Sự thay đổi này kéo theo sự chuyển đổi từ các hệ thống được tổ chức xoay quanh việc sản xuất sang những hệ thống xoay quanh việc diễn giải. Những người đi đầu không còn là những người biết nhiều nhất, mà là những người có thể lồng các kiến thức vào một câu chuyện mạch lạc và thuyết phục về trải nghiệm sống của mình. 

Câu hỏi dành cho các trường đại học

Vấn đề bây giờ không phải là liệu các trường có nên dạy sinh viên sử dụng AI. Điều này giờ đã là chuyện đương nhiên. Câu hỏi quan trọng bây giờ là liệu các trường còn có thể giúp sinh viên làm chủ được sự phát triển cá nhân, cả về trí tuệ lẫn đạo đức của họ hay không?

Nếu câu trả lời là có, giáo dục đại học sẽ tiếp tục không thể thay thế. Nếu không, hệ thống đại học có nguy cơ biến thành một hệ thống chỉ tạo ra được những kết quả tương tự như những gì máy móc tạo ra. 

Các trường đại học cần hành động ngay. Cần thiết kế lại các chương trình, phương thức đánh giá và phương pháp sư phạm để có thể tạo ra được những người học có khả năng diễn giải, kết nối và hiểu được ý nghĩa thật sự của kiến thức. 

Trong thời đại AI, ranh giới không nằm ở việc ai biết dùng máy móc và ai không biết dùng. Ranh giới sẽ phân chia giữa một bên là những người chỉ được nhìn nhận như những đầu ra, và những người vượt ra được chuyện đó. 

Câu hỏi về sự hình thành con người

Thứ bị đe dọa nhiều nhất trong thế giới đang bị chi phối bởi AI như hiện nay không phải là khả năng tìm kiếm việc làm, mà là sự hình thành một chủ thể con người. Câu hỏi không còn là liệu giáo dục có dẫn đến việc làm hay không, mà liệu giáo dục có giữ được cho chúng ta quyền làm chủ hay không.

Trong phần lớn lịch sử, giáo dục đại học hiện đại theo đuổi một mục tiêu bất thành văn, đó là sự căn chỉnh. Căn chỉnh sinh viên cho đúng với nhu cầu của thị trường lao động, với kỳ vọng của nhà nước, và với những chuẩn mực học thuật. Trong thời đại của trí tuệ nhân tạo, sự căn chỉnh này sẽ trở thành quá trình loại bỏ âm thầm. 

Sự nguy hiểm của AI không nằm ở chỗ nó sẽ thay thế con người ngay lập tức. Thay vào đó, nó khiến một số hình thức con người đang dùng để học tập và phát triển trở nên lỗi thời, đặc biệt là những hình thức dựa trên sự lặp lại, tuân thủ và thực thi các kỹ thuật ở một phạm vi hẹp.

Ngược lại, một câu chuyện sẽ có khả năng chống lại xu hướng này. Trước sự tối ưu hoá của máy móc, một câu chuyện mang đến tính đa nghĩa, những mâu thuẫn, và sự từ chối bị giản lược. Nó chống lại niềm tin rằng các hướng đi cuộc sống có thể được xác định từ trước, hoặc có thể được dự đoán bằng dữ liệu. Nó cho phép sự chệch hướng – khả năng được lựa chọn khác đi, diễn giải khác đi, trở thành một điều gì đó khác. 

Giáo dục, vì thế, không chỉ là trang bị cho sinh viên cách sử dụng những hệ thống mới, mà còn giúp họ không bị định nghĩa bởi chính những hệ thống ấy. 

Phần không thể bị giản lược

Sẽ luôn tồn tại một khoảng biên không thể bị tự động hóa: nơi trải nghiệm vượt khỏi khả năng mô tả của dữ liệu, nơi phán đoán vượt qua sự tính toán, và nơi ý nghĩa vượt ra ngoài những sản phẩm hữu hình.

Nhiệm vụ của giáo dục đại học chính là bảo vệ, mở rộng và trao tính chính danh cho những khoảng biên ấy. Bởi chính ở đó, trong khoảng không không thể bị giản lược đó, cuộc đời của một con người sẽ trở thành một tự sự có ý nghĩa, thay vì chỉ là một chuỗi những thành tích.

Dịch từ University World News

Bài viết Có một câu chuyện để kể: Tồn tại trong thời kỳ AI đã xuất hiện đầu tiên vào ngày ADuBiz.

Khi còn là sinh viên năm nhất vào năm 2010, Russell Bryant được Đại học Temple cấp cho một địa chỉ email @temple.edu cùng cam kết rằng tài khoản này sẽ được duy trì suốt đời. Sau khi tốt nghiệp, Bryant tiếp tục sử dụng địa chỉ này cho hầu hết các dịch vụ cá nhân và nghề nghiệp, từ Apple Pay, Spotify cho đến hóa đơn điện. Thế nhưng, vào cuối năm ngoái, Temple bất ngờ thông báo sẽ ngừng cung cấp quyền truy cập email cho toàn bộ cựu sinh viên đã tốt nghiệp hơn một năm. Đối với Bryant, hiện là một luật sư bất động sản, đây là một cú sốc. Sau hơn 15 năm gắn bó, địa chỉ email trở thành một phần quan trọng trong sinh hoạt hằng ngày, và anh quyết định khởi kiện trường cũ. 

Temple không phải là trường duy nhất. Trong năm qua, nhiều đại học khác, bao gồm Vanderbilt và Wright State, cũng tuyên bố chấm dứt tài khoản email của hàng nghìn cựu sinh viên và cán bộ nghỉ hưu. Các nhà quản trị cho rằng việc duy trì số lượng lớn tài khoản này vừa tốn kém, vừa tiềm ẩn rủi ro an ninh, trong khi chỉ có một tỷ lệ nhỏ thực sự sử dụng. Chẳng hạn tại Vanderbilt, chưa đến 15% email cựu sinh viên hoạt động thường xuyên, và đây là lý do chính khiến trường chấm dứt dịch vụ vào mùa hè năm nay.

Một yếu tố khác là nguy cơ an ninh mạng ngày càng gia tăng. Từ sau đại dịch Covid-19, số lượng các cuộc tấn công bằng mã độc tống tiền trong khối giáo dục đại học đã tăng mạnh, với email là kênh xâm nhập chủ yếu. Tin tặc lợi dụng các chiến dịch lừa đảo tinh vi để khiến người dùng tải xuống phần mềm độc hại hoặc chia sẻ thông tin đăng nhập, từ đó truy cập dữ liệu nghiên cứu, tài chính và hồ sơ cá nhân. Hậu quả không chỉ là thiệt hại tài chính mà còn có thể làm tê liệt toàn bộ hoạt động của một trường đại học trong nhiều ngày.

Theo Ed Hudson – Phó Giám đốc công nghệ thông tin của Đại học Kansas, việc kiểm soát các tài khoản email thuộc về cựu sinh viên và cán bộ nghỉ hưu đặc biệt khó khăn, bởi nhóm người dùng này không còn nằm trong phạm vi giám sát và ràng buộc chính sách của nhà trường. Ông cho rằng những cam kết trước đây về “email trọn đời” chỉ phản ánh bối cảnh an ninh thông tin của một thời điểm khác, khi mối đe dọa chưa nghiêm trọng như hiện nay.

Sự thay đổi này để lại nhiều hệ quả cá nhân. Josh Stein, cựu sinh viên Vanderbilt ngành khoa học máy tính và toán học, từng dùng địa chỉ email cựu sinh viên để gửi vô số hồ sơ xin việc. Khi trường thông báo chấm dứt Google Workspace, anh lo ngại việc mất email đồng nghĩa với nguy cơ đánh mất các cơ hội nghề nghiệp và mạng lưới kết nối chuyên môn. Stein bày tỏ sự thất vọng khi ngôi trường từng khuyến khích sinh viên tận dụng lợi ích lưu trữ không giới hạn và hứa hẹn duy trì email trọn đời nay lại rút lại cam kết sau hơn 20 năm. Với anh, địa chỉ email không chỉ là công cụ liên lạc mà còn gắn liền với danh tính, sự tin cậy và mối gắn bó với trường cũ.

Tại Wright State, quyết định chấm dứt email dành cho cán bộ nghỉ hưu vào mùa xuân năm nay cũng gây chấn động. Robin Suits – quản trị viên trang web của Hiệp hội Hưu trí Wright State, vốn duy trì một danh sách 600 địa chỉ email .edu để kết nối và thông tin cho các thành viên về hoạt động thường niên, tin buồn hay kế hoạch cải tạo cơ sở vật chất. Việc mất đi công cụ này khiến bà lo ngại tổ chức sẽ bị tê liệt, bởi từ tháng Năm đến nay chỉ có 20 thành viên chủ động cập nhật địa chỉ liên lạc. Dù đã gửi kiến nghị lên ban quản trị, Suits cho biết hiệp hội có thể sẽ phải quay lại phương thức gửi thư qua bưu điện để duy trì hoạt động.

Trong khi đó, vụ kiện của Russell Bryant tại Temple tiếp tục thu hút sự quan tâm. Sau khi báo chí đưa tin, hàng chục cựu sinh viên khác bày tỏ mong muốn tham gia. Dù nỗ lực biến vụ kiện thành kiện tập thể bị bác bỏ vì lý do thủ tục, sự ủng hộ “áp đảo” này đã tiếp thêm cho Bryant nghị lực, củng cố quyết tâm theo đuổi vụ việc không chỉ cho bản thân mà cho cả cộng đồng cựu sinh viên.

Lược dịch từ The Chronicle of Higher Education

Bài viết Cơn ác mộng: Cựu sinh viên và cán bộ nghỉ hưu cho rằng việc mất hộp thư trường là một tổn thương cá nhân đã xuất hiện đầu tiên vào ngày ADuBiz.

Làm việc trong các trường đại học, hay ở giới học thuật nói chung, chắc bạn không xa lạ gì với câu của bạn bè và người thân về cách bạn sẽ dùng kỳ nghỉ hè của mình. Có những câu hỏi đơn giản chỉ bắt nguồn từ sự tò mò, nhưng thỉnh thoảng cũng xen lẫn ghen tị hoặc mỉa mai (“Ôi, sướng nhé, hè là nghỉ nguyên 3 tháng luôn!”) hay (“Ước gì năm nào mình cũng bỏ nguyên tháng 6, 7, 8 như bạn… nhưng khổ cái mình thuộc dạng tội nghiệp phải LÀM VIỆC ĐỂ KIẾM SỐNG ấy”).

Hoặc đơn giản đến từ sự ngây thơ của người ngoài ngành, đôi khi họ không biết rằng với dân khoa học trong môi trường hàn lâm thì mùa hè chỉ là đổi nhịp một chút, chứ không có chuyện nghỉ ngơi.

Tất nhiên, nó cũng khác so với năm học chính quy. Mùa hè bắt đầu bằng cảnh sinh viên tay xách nách mang chuẩn bị về quê, sự nhộn nhịp của hàng quán khi sinh viên xả hơi sau kỳ thi. Rồi sau đó là sự trống vắng bao trùm. Hàng chờ căn-tin, sân thể thao thưa hẳn; bãi đỗ xe từ “không còn chỗ” chuyển sang “hên lắm mới còn chỗ”; còn cột đèn, bảng tin thì rụng sạch tờ rơi như cây me rụng lá.

Nhưng trong lúc đó, học viên cao học vẫn vào viện/phòng nghiên cứu, như không hề có chuyện gì xảy ra.

Hồi còn học cao học, câu “Hè này có tính chơi bời gì không?” luôn khiến tôi khó chịu hơn là cảm thấy được quan tâm. Xin thưa rằng, không! Tôi không có cái gọi là kỳ nghỉ hè; còn việc làm gì để xõa thì tôi sẽ dành thời gian quý báu ở bên vài triệu con vi khuẩn tôi mới nhân bản. Những câu hỏi như vậy luôn nhắc tôi rằng người ta không chỉ thấy cái nghề tôi chọn là bí ẩn, mà còn nghĩ nó như kiểu… một chuyến nghỉ dưỡng.

Nó làm tôi nhớ đến một loạt câu hỏi đi vào lòng đất khác – kiểu hàm ý rằng trong khi thiên hạ toát mồ hôi ở thế giới thực thì tôi lại đang sống trong “lớp học Neverland” bằng tiền thuế của họ, vui vẻ làm học sinh lớp 23 (hoặc lớp 28) mà lại chẳng nhận ra có gì sai cả. Có thể kể ví dụ vài câu kinh điển mà họ hay đem ra để chọc ngoáy là:

Bao giờ thì tốt nghiệp?

Đứng top bảng, vì với nhiều người, một chương trình học không có ngày kết thúc nghe… điên thật. Mà đúng, nó điên thật. Nhưng đó là điên có chủ đích, và giờ bạn phải giải thích vì sao mình lại ký cái “hợp đồng trả góp” dài 500 năm. Câu này áp dụng luôn cho postdoc: “Nó như một công việc, nhưng không hẳn là công việc; ở đó cho đến khi tìm được việc khác, mà có thể chẳng bao giờ tìm được, và… thôi đừng nói nữa, không phải tôi đang khóc đâu, có mà bạn khóc ấy!!”

Học từng ấy năm thì lấy đâu tiền trả học phí?

Lại một cú hiểu nhầm rằng nhà khoa học toàn con nhà giàu mới chịu nổi. Tôi vẫn nhớ mặt ông bạn tôi khi tôi bảo: “Tiến sĩ thì không trả tiền cho trường, trường trả tiền cho mình.” Nhưng dù bạn có nói câu này bằng chất giọng hài hước đến thế nào đi nữa, thì sau khi họ hết sốc, vẫn nên trấn an: “Đừng lo, họ trả ít lắm.”

Sao bạn phải vào lab lúc nửa đêm? Có ai ép không?

Vừa có vừa không. Giáo sư hướng dẫn của bạn không nói thẳng “đêm nay vào lab nhé”, nhưng nếu dự án của bạn đang tiến triển kém mà còn đáp kiểu “Ơ, ai rảnh mà mò vào lab lúc nửa đêm?”, thì thôi tự hiểu. Dù giáo sư của bạn có là kiểu người hiểu rằng “cân bằng công việc – cuộc sống” không phải là một loại khẩu hiệu vớ vẩn, thì vẫn sẽ có nhiều thứ “ép” bạn vô lab giữa đêm: vi khuẩn, chuột, phản ứng hóa học, hay lịch quan sát kính thiên văn. Nên là thôi hãy cứ để người ngoài nghĩ bạn là kiểu người chăm chỉ kiếm tiền tăng ca đi!

Ô, bạn có xuất bản hả! Đọc chỗ nào vậy chỉ với?

Không dễ để giải thích rằng: Không, bài của bạn sẽ không xuất hiện ở bìa mấy cuốn tạp chí mà họ hay thấy; không, họ sẽ chẳng đọc nổi vì nó không được viết bằng kiểu “ngôn ngữ” mà họ dùng hằng ngày; không, chính họ sẽ chẳng muốn bỏ tiền ra để đọc đâu; và, vâng, ngay cả bạn cũng không đủ tiền để đọc chính bài của mình.

Làm nghề này sao còn có thời gian đi chơi?

Bạn có thể đáp: “Tôi không biết, thế bạn xem bạn làm cách nào mà vừa đi làm vừa có thời gian bới móc tôi nhiều thế?” Nhưng rồi vẫn thừa nhận rằng chắc họ nói cũng có lý, và tự hỏi có nên đi xin tài trợ cho nghiên cứu về đời sống xã hội của giới khoa học không nhỉ?

Cần gì không? Lấy tạm 5 đô nhé? Này, cầm đi. Không sao đâu.

Vừa xúc phạm, vừa… hữu ích phết.

Hè này, khi bạn thở phào trên khuôn viên trường vắng vẻ, đừng để mấy câu hỏi kia làm bạn mất bình tĩnh nhé. Hãy trả lời rằng bạn đang làm điều mình đam mê, và nghiên cứu thì không bao giờ có “nghỉ hè” cả.

Nhưng tối nay, về nhà lúc 11:59 nhé. Bạn xứng đáng mà.

Dịch từ Science

Bài viết Hè này, nghiên cứu sinh định xõa kiểu gì? đã xuất hiện đầu tiên vào ngày ADuBiz.

Một nghiên cứu quan sát 531 bài thuyết trình tại 14 hội nghị cho thấy: phần lớn nỗ lực pha trò trong khoa học thường… rơi vào thinh lặng. Nhiều câu đùa chỉ nhận lại vài tiếng cười xã giao hoặc sự im lặng đến ngột ngạt (Mammola et al., 2026). Tuy vậy, chính con số thống kê về những lần thất bại đó lại gợi ra một câu hỏi thú vị: Nếu dễ “hớ” như vậy mà người ta vẫn cứ thử, thì hẳn hài hước không chỉ là cho vui.

Trong một môi trường đề cao sự nghiêm cẩn đến khắc nghiệt, vì sao chúng ta vẫn khao khát tiếng cười?

Khi hài hước “mở đường” cho tri thức

Trong học thuật, ta thường quá chú trọng vào nội dung mà quên mất điều kiện để tiếp nhận nội dung đó. Chúng ta chuẩn bị dữ liệu, lập luận, phương pháp kỹ lưỡng, rồi mặc định người nghe là những cỗ máy có thể tập trung vô hạn. Thực tế phũ phàng hơn nhiều: Một bài giảng dù đúng đến đâu vẫn có thể trôi tuột qua đầu người học như nước đổ lá khoai nếu họ đã quá mệt mỏi.

Tri thức muốn đi từ bộ não này sang bộ não khác phải đi qua một cánh cửa rất hẹp: Sự chú ý.

Chính lúc này, pha trò trở thành một kỹ thuật tổ chức sự chú ý. Tiếng cười kéo người nghe quay lại, làm nội dung mềm đi và xóa nhòa khoảng cách giữa bục giảng với hàng ghế khán giả. Hài hước không đối lập với học thuật; nó giúp học thuật được tiếp nhận như một kinh nghiệm sống, chứ không chỉ là một khối thông tin khô khan. Không ai tiếp nhận tri thức bằng lý trí thuần túy; chúng ta nghe bằng cảm giác gần gũi và mức độ tin cậy đối với người đang đứng trước mặt mình.

Nhịp thở của một bài thuyết trình

Nghiên cứu chỉ ra rằng các câu đùa thường tập trung ở đầu và cuối bài nói – những điểm “phá băng” và “kết nối”. Những bài nói thành công nhất còn có thêm một điểm nhô hài hước ở quãng giữa. Điều này cho thấy diễn giả đang dùng tiếng cười để điều tiết cái nhiệt của khán phòng.

Nói một cách đời thường, pha trò là cách người nói hé cửa sổ cho căn phòng đỡ ngột. Học thuật vốn đã nặng, nếu cách truyền tải cũng nặng như đang xối hàng tá kiến thức thì quả là quá sức cho cả đôi bên. Đó là lý do những câu đùa nảy sinh từ sự cố thực tế như slide lỗi hay một khoảnh khắc lúng túng lại hiệu quả đến vậy. Chúng nhắc nhở khán giả rằng: Người đang đứng kia không phải một robot đọc dữ liệu, mà là một con người bằng xương bằng thịt.

Mục tiêu thực chất là không khí rộn ràng

Nếu đo lường bằng âm lượng tiếng cười, hài hước trong học thuật có vẻ là một canh bạc rủi ro khi chỉ 9% câu đùa tạo được hiệu ứng mạnh. Nhưng thước đo ấy có lẽ đã nhầm. Khán giả hội nghị không đi xem hài, họ không ngồi chờ để cười nghiêng ngả.

Giá trị của một câu đùa đôi khi chỉ nằm ở một cái mỉm cười nhẹ. Nó đủ để báo hiệu rằng: “Tôi hiểu các bạn đang nghe gì.” Nó làm mềm đi sự nhạt nhẽo của kiến thức chuyên môn. Đừng nhầm tưởng rằng cứ nghiêm túc là phải giữ gương mặt không cảm xúc. Thực tế, tác phong “thanh niên nghiêm túc” chỉ hợp trong khán phòng… nhạc kịch. Một câu nói đủ duyên dáng không làm tri thức kém giá trị đi, nó đang hâm nóng bầu không khí lạnh lẽo vốn có của cả khán phòng.

Hài hước là một cách “tạo cảm giác cùng phe”

Điều thú vị nhất là: tiếng cười trong học thuật thường đến từ cảm giác “À, mình cũng thế!”. Người ta cười khi diễn giả tự trào về một biểu đồ khó đọc hay những nỗi khổ không tên của đời nghiên cứu sinh. Tiếng cười lúc đó là dấu hiệu của sự đồng cảm. Nó xác nhận rằng chúng ta thuộc về cùng một cộng đồng, cùng chia sẻ những áp lực giống nhau.

Điều này giải thích vì sao meme về đời sống nghiên cứu sinh lại có sức sống mãnh liệt đến vậy. Đằng sau những tấm ảnh chế về việc bị từ chối bài báo hay sự bế tắc với quy trình phản biện là những căng thẳng đã bị dồn nén từ lâu. Chúng ta cười không chỉ vì vui, mà vì thấy mình không đơn độc trong một hành trình vốn dĩ rất lẻ loi (Nguyen et al., 2025).

Không phải ai cũng được phép pha trò

Tuy nhiên, có một sự thật khá đắng chát: Không phải ai cũng có cùng “quyền” được hài hước. Dữ liệu cho thấy nam giới và những người bản ngữ thường dễ làm khán giả cười hơn. Trong môi trường chuyên môn, không phải ai cũng có đủ “khoảng an toàn” để lệch khỏi chuẩn mực.

Với nhiều nhà khoa học nữ hoặc những người ở vị thế thấp hơn, pha trò là một rủi ro nghề nghiệp. Họ sợ bị đánh giá là thiếu chuyên nghiệp hoặc không đủ năng lực. Vì vậy, hài hước không chỉ là kỹ năng, nó còn là vấn đề vị thế. Khi bàn về điều này, ta cần thấy cả những bất bình đẳng ngầm định: Ai được phép xuất hiện như một con người trọn vẹn, và ai phải luôn “gồng mình” để giữ hình ảnh an toàn?

Tài liệu tham khảo

Mammola, S., Fontaneto, D., Santangeli, A., Oswald, K. N., Correia, R., Meierhofer, M. B., De Santis, V., & Stout, V. (2026). Statistically significant chuckles: who is using humour at scientific conferences? Proceedings of the Royal Society B Biological Sciences, 293(2067).

Nguyen, T. B. A., Dinh, V., Phan, T. T. T., & Pham, H. (2025). Pile humor and distress: can we detect what doctoral students experience through memes they laugh at? Studies in Graduate and Postdoctoral Education.

Bài viết Pha trò trong học thuật: Chuyện nhỏ trên bề mặt, sóng lớn ở bên dưới đã xuất hiện đầu tiên vào ngày ADuBiz.

– Học viên: Thầy ơi, thầy cũng đã dạy em được một thời gian rồi, thầy thấy em có tố chất phù hợp việc làm giảng viên đại học không ạ?

– Phạm Hiệp: Cái này thì ngay từ ngày đầu tư vấn cho em, mình đã nói rồi. Nghề giảng viên thì thực ra ai cũng hợp hết, nếu người đó đủ quyết tâm, đủ cam kết thì kiểu gì cũng hợp. Chỉ có những người không đủ quyết tâm, không đủ cam kết thì mới không hợp thôi em ạ. Sau mấy tháng học, em vẫn hỏi mình câu này, chứng tỏ em vẫn thực sự muốn làm nghề này, vẫn đang quyết tâm, vẫn đang cam kết thì tức là em vẫn đang có vẻ hợp. Tương lai thì mình không biết như thế nào. Nhưng hiện tại thì em vẫn đang hợp em ạ.

– Tại em vẫn cứ sợ mình không đủ năng lực, không đủ trình độ thầy ạ. Khi em theo học thầy, em thấy nhiều bạn học đã làm giảng viên rồi, các bạn ý giỏi lắm, em theo không kịp ý ạ

– Có 2 ý. Ý thứ nhất là khi các bạn ý nhận xét về những người từ ngành khác như em, các bạn ý cũng sẽ lại … mất tự tin y như em bây giờ. Em thì em sẽ bảo là các bạn ý viết bài nhanh thế, chạy dữ liệu siêu thế. Nhưng thầy nói thật là với các bạn ý, đưa cho 1 cái survey để đi mời người trả lời thì sẽ làm không bao giờ nhanh bằng những người như em. Tại sao, vì các bạn ra trường cái, làm trợ giảng, rồi giảng viên tập sự sẽ bị … “gà công nghiệp” quá, nhìn chung là kỹ năng giao tiếp xã hội không được như bọn em đâu. Hay nói cách khác là cái kỹ năng “hoàn thành việc đúng hạn” ý, thì những người ở ngành khác, dù là công chức nhà nước, doanh nghiệp tư nhân hay tổ chức phi chính phủ thì các bạn sẽ giỏi hơn rất nhiều các bạn kiểu “gà công nghiệp” kia. Thế cho nên là em đừng nhìn vào điểm yếu của mình nữa và điểm mạnh của họ; nhìn ngược lại đi thì tự nhiên mình sẽ thấy mình tự tin hơn. Thế thôi, đừng suy nghĩ quá nhiều. Ý thứ 2 là cách nhìn nhận. Vấn đề của em là đang nhìn nhận làm nghề giảng viên thì phải giỏi. Nhưng thực ra không phải. Điều này chỉ đúng với ngày xưa thôi. Ngày xưa nghề giảng viên là nghề tinh hoa, phải những người giỏi nhất mới được giữ lại trường làm giảng viên. Giảng viên hiện nay là nghề của đại chúng, tất nhiên, nó vẫn là nghề cần có trình độ; nhưng cái trình độ đó là trình độ đạt chuẩn. Em có bằng tiến sĩ, em có khả năng nghiên cứu, em có nghiệp vụ sư phạm. Thế là em làm giảng viên thôi. Tất nhiên, giảng viên thì cũng có giảng viên xuất sắc, giảng viên giỏi, khá, trung bình. Nhưng em có định phấn đấu làm giảng viên xuất sắc với giảng viên giỏi đâu. Nên em cứ bình tĩnh mà học, mà nghiên cứu. Kể cả em có thiếu một vài kỹ năng, em vẫn có thể làm giảng viên được mà. Với em thấy các bạn học nghiên cứu sinh của em xuất thân từ giảng viên, họ cũng đầy điểm yếu, không phải ai cũng giỏi. Đúng không?

– Vâng. Thực ra mấy ý này ngay từ lần đầu tư vấn, thầy đã nói rồi. Nhưng em vẫn cứ lăn tăn ý

– Thực ra lăn tăn cũng phải thôi. Vì bạn chưa đủ trải nghiệm. Bạn mới bắt đầu theo học nghiên cứu sinh chưa đến 1 năm; và cũng mới học mình có vài tháng. Có những thứ phải để thời gian trải nghiệm em ạ. Mình nói thế chứ nói nữa thì em vẫn chưa thẩm thấu. Hay ngôn ngữ khoa học nó gọi là chưa “nội hóa” – internalization được đâu em ạ?

– Thế nhưng mà giờ ngày nào em cũng vẫn cứ lăn tăn thì em phải làm gì?

– Thứ nhất là em phải quán triệt cái việc: lăn tăn là bình thường em nhé. Không có gì phải lăn tăn về cái việc em đang lăn tăn; mà lăn tăn là việc đương nhiên của bất kỳ nghiên cứu sinh nói chung cũng như nghiên cứu sinh muốn học tiến sĩ để chuyển nghề làm giảng viên nói riêng như em. Và ngay cả những người nhiều kinh nghiệm, nhiều năm làm nghề hơn em thì lúc nào cũng có điều này, điều khác phải lăn tăn cơ mà. Nên mất thời gian lăn tăn quá làm gì? Thứ hai là theo mình em cứ tập trung vào các việc trước mắt. Em đang là nghiên cứu sinh, em cần viết đề cương, bảo vệ chuyên đề, công bố bài báo … thì em cứ cố gắng làm từng việc một. Hành trình giải quyết từng việc một sẽ giúp em làm rõ những điều em lăn tăn một cách rất tự nhiên, không phải nhọc công gì cả.

– Đấy, cái ý làm từng việc một thầy cũng nói em ngay từ đầu rồi. Mà em cứ không thấm nhuần, xong lại cứ nghĩ ngợi, lăn tăn ý

– Ha ha ha!!! Mình cũng không bất ngờ với cái nghĩ ngợi của bạn đâu. Trong tâm lý học nó có hẳn lý thuyết nói về đúng cái hiện tượng lăn tăn, nghĩ ngợi của em đấy

– Wow. Có hẳn lý thuyết về việc đó luôn?

– Đúng rồi. Không phải 1 lý thuyết mà có khi còn nhiều lý thuyết ý. Ví dụ như theo lý thuyết Intolerance of Uncertainty (Không chịu đựng được việc không chắc chắn), con người sẽ có xu hướng tự đặt ra các câu hỏi kiểu như “Biết là vậy nhưng chắc gì đã đúng?”. Hay lý thuyết Maximization Theory (Khuynh hướng tối đa hóa) giải thích việc con người quá mất thời gian vào việc so sánh quá mức, hay nói như các cụ là “đứng núi này trông núi nọ” dẫn đến việc là không hành động dứt khoát và kịp thời, từ đó bỏ lỡ cơ hội

– Ha ha. Đúng là trường hợp của em đó thầy. Hay quá, giờ em mới biết là có hẳn lý thuyết về việc này nữa

– Em có thấy em khổ sở về việc em cứ phải nghĩ ngợi lăn tăn này không? Trong khi nếu trong bối cảnh khác, ví dụ trong công việc hiện tại của em đi, chắc chắn là em hành động dứt khoát hơn, nhanh gọn hơn.

– Nhưng với công việc hiện tại, em đã có kinh nghiệm, trải nghiệm rồi nên em tự tin hơn ý thầy.

– Thì thế, với việc nghiên cứu, sao em không hành động đi, ra sản phẩm đi, thì tự khắc em sẽ có trải nghiệm, em sẽ có tự tin, phải không nào?

– À vâng, thầy nói thế thì em không cãi được câu nào nữa rồi.

– À mà này. Mình dặn nhé. Kế hoạch em học tiến sĩ để chuyển nghề làm giảng viên thì rõ rồi. Nhưng không được vì thế mà làm ảnh hưởng đến công việc hiện tại nhé. Công việc hiện tại đang như thế nào, vẫn phải cố gắng chu toàn. Không được sao nhãng. Việc học tiến sĩ là việc thêm. Em phải bớt thời gian của việc khác như chơi bời, gia đình chứ không phải bớt công việc hiện tại đâu.

– À vâng, tất nhiên rồi. Việc kinh doanh của em, em bỏ thì em chết đói ngay. Mà thầy này, sao cái nghề giảng viên với nghiên cứu, lương với thu nhập thấp thế nhỉ? Cái business của em nó bé xíu mà nguồn thu của em vẫn tốt. Trong khi kỳ vừa rồi em có đi thỉnh giảng cho khoa, được trả đâu chưa đến 100.000 VND/tiết.Thấp quá thầy ạ.

– Thực ra là nghề giảng viên ở bất kỳ đâu trên thế giới thu nhập cũng đều thấp mà. Không chỉ ở Việt Nam đâu. Nhưng cái ưu điểm của nghề là vị trí xã hội; dù ở bất kỳ nước nào, thời đại nào, giảng viên vẫn có vị trí xã hội tốt. Mình không muốn dùng từ đây là “nghề cao quý”, dùng từ đó nghe nặng nề và thực ra cũng không đúng. Nghề nào cũng cao quý cả; nhưng rõ ràng nghề giảng viên, cũng như các nghề dựa vào chuyên môn khác như bác sỹ, luật sư, sẽ có một cái vị trí xã hội ở mức khá trở lên, tùy vào bối cảnh, hoàn cảnh. Nói như ngôn ngữ của nghiên cứu, nghề giảng viên sẽ cho bạn một cái nguồn vốn xã hội (social capitals) tốt. Nhờ việc là giảng viên, bạn có thể tiếp xúc với nhiều nhóm người, có mối quan hệ xã hội với nhiều nhóm người khác nhau trong xã hội, từ chính trị gia, cho đến doanh nhân, những người hoạt động chuyên môn khác …. Và ở chiều ngược lại, những người ở ngành nghề khác cũng thường có đánh giá tương đối thiện cảm, đánh giá tốt với nghề giảng viên. Với có một đặc điểm nữa là với nghề giảng viên, càng già, càng làm nghề thì bạn sẽ càng có giá. Tuổi nghề của giảng viên rất lâu; không như những nghề khác như ca sỹ, cầu thủ, hay dẫn chương trình chả hạn. Đến tận 60, 70 tuổi, nếu em còn sức, em vẫn có thể đứng lớp, và được trả cao hơn so với thời còn trẻ. Cái này có khi chỉ có nghề bác sỹ là có đặc điểm tương tự, chứ ca sỹ, câu thủ họ có thời của họ thôi; đến một tuổi nào đó là không thể làm nghề nữa hoặc vẫn làm nghề nhưng giá sẽ thấp đi. Mình nói thế có đúng không nào.

– À, thầy nói thế thì em hiểu chứ. Em cũng nhận ra điều đó nên em mới quyết tâm học tiến sĩ để làm nghề giảng viên đấy thầy ạ. Ngoài những cái thầy nói thì em thấy nghề giảng viên còn giúp em có thời gian chủ động hơn để chăm sóc gia đình, con cái. Mà con em thì nó cũng sắp đến tuổi mình phải quan tâm nhiều hơn rồi thầy ạ.

– À, ừ. Em nhìn ra được vấn đề đó rồi thì cứ bình tĩnh, nhất tâm làm từng việc một thôi.

Bài viết Học tiến sĩ để chuyển nghề làm giảng viên đã xuất hiện đầu tiên vào ngày ADuBiz.

Ngày mà bài báo được công bố lẽ ra phải là một khoảnh khắc đáng tự hào. Thế nhưng, nó lại mang cảm giác như bị xóa nhòa lặng lẽ. Trước mắt tôi là bộ dữ liệu mà tôi đã góp phần xây dựng, những tập hợp các lệnh mà tôi đã miệt mài dò lỗi và tinh chỉnh, khung phân tích mà tôi đã dày công phát triển trong hàng tháng trời – tất cả đều được trình bày hoàn chỉnh trong một bài báo khoa học đã qua bình duyệt. Nhưng tên của tôi thì lại vắng bóng. Cảm giác bị gạt bỏ ra ngoài vốn đã đủ nặng nề – nhưng điều khiến tôi nhói lòng hơn cả là việc tôi đã nhận thấy điều đó từ trước, song lại hoàn toàn bất lực để không thể ngăn cản.

Vào năm 2010, trong thời gian tôi theo học bậc tiến sĩ tại một trường đại học lớn ở Châu Âu, một nghiên cứu sinh khóa trên đã nhờ tôi hỗ trợ viết mã phân tích dữ liệu cho luận án của anh ấy. Chúng tôi đã có nhiều cuộc thảo luận chuyên sâu về công việc, và anh ấy hứa rằng sẽ để tôi làm đồng tác giả nếu kết quả được công bố. Anh ta thậm chí còn gợi ý rằng những kết quả này có thể được đưa vào trở thành một chương trong luận án của chính tôi, đồng thời cam kết sẽ thông báo với các giảng viên hướng dẫn của tôi khi công việc đạt đến độ chín muồi. Tôi đã tin tưởng vào lời hứa đó.

Trong suốt một năm sau đó, tôi đã bỏ ra hàng giờ để tập trung vào việc viết, chỉnh sửa và kiểm chứng các đoạn mã làm nền tảng cho toàn bộ phân tích. Nhưng điều cốt yếu ở đây là sự hợp tác này vẫn chỉ tồn tại ở dạng phi chính thức. Hầu hết các cuộc trao đổi diễn ra qua cuộc gọi thoại. Những email tôi gửi đều không nhận được hồi đáp. Không hề có bất kỳ một văn bản chính thức nào ghi lại thỏa thuận hay phạm vi công việc giữa chúng tôi. Ngay lúc này nhìn lại, tôi nhận ra rằng việc thiếu vắng những tài liệu này không phải là ngẫu nhiên – mà là một sự sắp đặt đã có chủ ý.

Vài năm sau, tôi được biết công trình nghiên cứu ấy đang được chuẩn bị để công bố. Thế nhưng, niềm háo hức nhanh chóng nhường chỗ cho sự thất vọng khi tôi nhận ra rằng vị nghiên cứu sinh mà tôi từng hỗ trợ – người giữ vai trò tác giả chính của bài báo – hoàn toàn không hề có ý định mời tôi làm đồng tác giả. Khi tôi lên tiếng, anh ta khẳng định chính anh ta là người chịu trách nhiệm cho toàn bộ phần viết mã phân tích, đồng thời viện dẫn rằng không có bất kỳ bằng chứng bằng văn bản nào chứng minh sự đóng góp của tôi.

Một đồng tác giả khác đã thừa nhận đóng góp của tôi và cố gắng can thiệp. Người hướng dẫn của tôi cũng đứng về phía tôi. Thế nhưng, vị nghiên cứu sinh kia vẫn kiên quyết từ chối việc đưa tên tôi vào. Cuối cùng, tôi nhận ra rằng sự nỗ lực của mình nên được dành cho công việc hiện tại, và tôi từ bỏ việc đấu tranh.

Tên tôi hoàn toàn không có trong bài báo đã được công bố, thậm chí ngay cả trong lời cảm ơn cũng không. 

Sự phản bội ấy đã để lại hậu quả thực sự. Vì tin rằng mình sẽ là đồng tác giả, tôi đã dành nhiều thời gian quý báu cho nó trong giai đoạn viết luận án của mình, khiến tiến độ của bằng tiến sĩ bị trì hoãn ít nhất là sáu tháng. Tệ hơn cả là những tổn thất về mặt tinh thần: sự thất vọng, cảm giác bất lực, và một nỗi bất công sâu sắc. 

Câu chuyện của tôi không phải là duy nhất. Các thỏa thuận về quyền tác giả thường quá phụ thuộc vào những cam kết phi chính thức, trong khi nhiều nhà khoa học trẻ trong giai đoạn đầu của sự nghiệp lại chưa nắm rõ các tiêu chí xét quyền tác giả. Ngay cả khi các nhóm nghiên cứu có đưa ra hướng dẫn cụ thể về việc ai nên được ghi nhận là tác giả, thì những quy tắc ấy thường không được đề cập chỉ cho đến khi bản thảo đã được hoàn thành, và trong môi trường phòng thí nghiệm có tính tôn ti trật tự, sinh viên thường quá e ngại để có thể khẳng định quyền lợi của mình.

Sau trải nghiệm của mình, tôi cùng các đồng nghiệp bắt đầu suy nghĩ về những chiến lược nhằm ngăn chặn những trường hợp bị từ chối quyền tác giả một cách bất công. Cuối cùng, chúng tôi đã xây dựng được một bộ quy trình mà hiện nay đang được áp dụng cho mọi dự án trong phòng thí nghiệm, để đảm bảo rằng tất cả những người đóng góp đều nhận được sự ghi nhận một cách xứng đáng. Chúng tôi tạo một tài liệu chung, trong đó nêu rõ vai trò và kỳ vọng về quyền tác giả ngay từ đầu, đồng thời thống nhất các mốc quan trọng để thảo luận thêm về vấn đề quyền tác giả, chẳng hạn ở các giai đoạn phân tích chính hoặc trước khi bắt đầu soạn thảo bản thảo.

Tôi cũng nỗ lực làm gương bằng cách thảo luận cởi mở về vấn đề quyền tác giả với các sinh viên và đồng nghiệp trẻ tuổi, đồng thời đảm bảo họ được đào tạo đầy đủ về đạo đức nghiên cứu. Tôi yêu cầu họ lưu giữ hồ sơ về những đóng góp của mình, đọc kỹ các hướng dẫn về quyền tác giả của các tạp chí, và đồng thời đảm bảo rằng họ nắm rõ các kênh hỗ trợ của tổ chức mà họ có thể tìm đến khi gặp khó khăn, chẳng hạn như các văn phòng liêm chính nghiên cứu hoặc thanh tra viên. 

Chúng tôi đã thử nghiệm cách tiếp cận mới này trong vài tháng qua, và những phản hồi từ các thành viên khác trong phòng thí nghiệm đều hết sức tích cực. Tôi muốn khuyến khích mọi người cũng cân nhắc thực hiện một điều gì đó tương tự. Quyền tác giả không chỉ đơn thuần là một dòng trong CV – mà nó còn là một chuẩn mực đạo đức không thể thiếu. Mỗi bộ dữ liệu được làm sạch, mỗi đoạn mã được gỡ lỗi, mỗi hình ảnh được tinh chỉnh đều xứng đáng được ghi nhận. Và mỗi nhà nghiên cứu trẻ đều xứng đáng có niềm tin rằng công sức của họ sẽ không chỉ được sử dụng – mà còn được trân trọng.

Dịch từ Science

Bài viết Tôi thậm chí không được làm đồng tác giả! đã xuất hiện đầu tiên vào ngày ADuBiz.

Vương quốc Anh, cũng như mọi quốc gia khác, cần coi trọng việc xây dựng một văn hóa nghiên cứu mang tính hỗ trợ, xem đó là yếu tố cốt lõi tạo nên sự xuất sắc trong khoa học.

Bạn sẽ làm gì khi quốc gia của mình đang đối mặt với vấn nạn nghiêm trọng về bắt nạt và quấy rối trong nghiên cứu học thuật? Vương quốc Anh là một trong những nơi đang gặp phải tình trạng này, điều đã được Cơ quan Nghiên cứu và Đổi mới Vương quốc Anh (UKRI) thừa nhận trong một báo cáo đánh giá bằng chứng công bố năm 2019.

Câu trả lời chắc chắn không thể là: “Văn hóa nghiên cứu không đủ quan trọng để đưa vào các thước đo chính thức về sự xuất sắc của đại học”. Thế nhưng, đó lại là cách mà nhiều người đang diễn giải quyết định của chính phủ cách đây ba tháng, khi họ tạm dừng kế hoạch của UKRI về việc đưa đánh giá chất lượng văn hóa nghiên cứu vào Khuôn khổ Đánh giá Xuất sắc Nghiên cứu (REF) – một kỳ đánh giá định kỳ về hiệu quả hoạt động của các trường đại học.

Bản thân việc liệu chính phủ có nên can thiệp trực tiếp vào cách thức đánh giá nghiên cứu hay không đã là một vấn đề gây tranh cãi. Tuy nhiên, nhóm thực hiện REF hiện tại không phải là những người duy nhất rơi vào tình thế tiến thoái lưỡng nan này; chính phủ các nước trên thế giới đang ngày càng can thiệp sâu vào những quyết định vốn dĩ thuộc về chuyên môn của các nhà nghiên cứu. Nhóm REF cần phải có đủ dũng khí để giữ vững lập trường. Điều này sẽ không dễ dàng và họ cần sự ủng hộ từ cộng đồng nghiên cứu. Bất kỳ quyết định nào được đưa ra cũng không được phép làm ảnh hưởng đến những nỗ lực đang diễn ra nhằm nhận diện và xử lý các hành vi sai trái trong nghiên cứu.

REF là một hệ thống xếp hạng sao mang tính cạnh tranh nhằm đo lường sự xuất sắc, từ mức bốn sao (chất lượng hàng đầu thế giới) đến một sao (được công nhận cấp quốc gia về tính nguyên bản, ý nghĩa và chặt chẽ). Hoạt động này diễn ra mỗi 7 hoặc 8 năm một lần và kết quả có ý nghĩa cực kỳ quan trọng đối với các trường đại học, bởi chúng được dùng để phân bổ khoảng 2 tỷ bảng Anh (2,6 tỷ USD) tài trợ mỗi năm. Trong lịch sử, REF đo lường ba yếu tố: chất lượng đầu ra (như các bài báo tạp chí và sách chuyên khảo); chất lượng môi trường nghiên cứu (bao gồm cơ sở vật chất và thu nhập từ nghiên cứu); và tác động của nghiên cứu đối với xã hội, môi trường hoặc nền kinh tế.

Trước đây, các nhà hoạch định chính sách Anh từng tự hào rằng quốc gia này đạt được những thành tựu vượt trội so với quy mô nguồn lực trên các thước đo quốc tế như tỷ lệ xuất bản và số lượng giải Nobel. Các kỳ đánh giá nghiên cứu định kỳ được coi là một động lực cho sự xuất sắc đó. Tuy nhiên, REF cũng đã tạo ra một cấu trúc thứ bậc trong các trường đại học, nơi coi trọng các chỉ số hiệu suất như doanh thu tài trợ và số lượng xuất bản, đồng thời ưu ái một số loại hình nghiên cứu nhất định và đề cao sự cạnh tranh hơn là hợp tác. Một số nhà nghiên cứu cho rằng chính cấu trúc hạ tầng này là yếu tố khuyến khích văn hóa bắt nạt — tình trạng xảy ra khi những người có quyền lực lạm dụng nó để hạ thấp, làm nhục hoặc gây tổn hại cho người khác.

Sau quá trình tham vấn kỹ lưỡng với cộng đồng nghiên cứu Anh và các chuyên gia quốc tế, nhóm REF đã thông báo vào tháng 1 rằng cấu trúc hệ thống đánh giá sẽ thay đổi để bao gồm các thước đo về văn hóa nghiên cứu. Điều này nhấn mạnh quan điểm rằng nghiên cứu xuất sắc được hưởng lợi từ một môi trường làm việc mang tính hỗ trợ và đồng nghiệp. Dù các cố vấn quốc tế đề xuất đặt trọng số ngang bằng cho đầu ra, tác động và hạng mục mở rộng là “con người, văn hóa và môi trường”, nhóm REF cuối cùng đã chốt các tỷ lệ tương ứng là 50%, 25% và 25%.

Các nhà nghiên cứu đã được mời đóng góp ý tưởng cho các chỉ số mới để chứng minh rằng con người được coi trọng và tổ chức có văn hóa hợp tác hỗ trợ. Những chỉ số này có thể bao gồm dữ liệu về khoảng cách lương theo giới, cơ hội thăng tiến, hoặc cách các tổ chức đáp ứng yêu cầu của các sáng kiến bên ngoài như Tuyên bố về Đánh giá Nghiên cứu (DORA) và Liên minh Cải tiến Đánh giá Nghiên cứu (CoARA). Đầu năm nay, các trường đại học cũng đã có cơ hội tham gia một dự án thí điểm để khám phá việc sử dụng các chỉ số này.

Tuy nhiên, những thay đổi này đã bị Bộ trưởng Khoa học Patrick Vallance tạm dừng vào tháng 9. Mặc dù lệnh tạm dừng dự kiến sẽ được dỡ bỏ vào tuần tới, kết quả thí điểm vẫn chưa được công bố. Các nhà nghiên cứu đang chuẩn bị tinh thần cho tin xấu rằng trọng số cho văn hóa nghiên cứu sẽ bị giảm. Một số người lo ngại từ “văn hóa” thậm chí có thể bị loại bỏ khỏi tiêu đề trong khung đánh giá, ngay cả khi các yếu tố của một nền văn hóa hỗ trợ vẫn nằm trong các thành phần được đo lường. Điều này sẽ gửi đi những tín hiệu sai lệch, cho thấy chính quyền Anh đang hạ thấp tầm quan trọng của văn hóa nghiên cứu vào đúng thời điểm mà các trường đại học cần phải thảo luận về cách xử lý tốt hơn các hành vi sai trái.

Một vấn đề then chốt là mặc dù quấy rối là hành vi vi phạm pháp luật tại Vương quốc Anh, nhưng bắt nạt tại nơi làm việc lại chưa được quy định rõ ràng như vậy. Tại các trường đại học, khiếu nại chủ yếu được giải quyết thông qua quy trình nội bộ và dữ liệu về các vụ việc này rất hiếm do ít có sự tham gia của các cơ quan bên ngoài. Kết quả là trong thập kỷ qua, các tổ chức như Nhóm 21 (21 Group) và Phong trào Bình đẳng Học thuật (Academic Parity Movement) đã được thành lập để hỗ trợ những người bị bắt nạt, kêu gọi sự giám sát chặt chẽ hơn từ bên ngoài đối với những gì đang diễn ra trong các trường đại học.

Những thay đổi lớn đôi khi bắt nguồn từ những bước đi nhỏ. Việc đưa văn hóa nghiên cứu mang tính hỗ trợ vào REF là một bước đi như vậy. Bắt nạt và quấy rối là những vấn đề nghiêm trọng, và sự xuất sắc trong nghiên cứu hoàn toàn có thể song hành với một môi trường làm việc hỗ trợ lẫn nhau. Chính quyền Anh cần nỗ lực hết sức để bảo vệ và thúc đẩy cả hai yếu tố này.

Dịch từ Nature

Bài viết Đừng xem nhẹ vấn nạn bắt nạt và quấy rối trong môi trường học thuật đã xuất hiện đầu tiên vào ngày ADuBiz.

Có vài giáo sư khoa học khá hài hước. Dĩ nhiên, tiêu chuẩn cho sự “hài hước” của họ cũng không quá cao. Nhưng trong bối cảnh của một buổi giảng, mỗi cái nháy mắt, lời nói bông đùa, tham chiếu văn hóa đại chúng hay khoảnh khắc giáo sư buột miệng chửi thề đều trở thành một “màn biểu diễn” làm cả lớp chú ý trong vài giây. Người học có thể quên phần lớn kiến thức mà họ đã học, nhưng sẽ không bao giờ quên vị giáo sư từng kể rằng ông đã rút ra bài học phải cẩn thận khi hỏi nhân viên trong một hiệu sách: “Bạn có British Tits không?” (British Tits – vừa là tên một loài chim, vừa mang nghĩa hàm ý nhạy cảm).

Nhiều người muốn trở thành một giáo sư khoa học hài hước. Khi tự mình giảng dạy các khóa học khoa học, họ đã cố gắng lồng ghép yếu tố hài hước vào bài giảng và các buổi thực hành. Tiếng cười không hẳn là mục tiêu chính, nhưng sự hài hước mang lại phản hồi tức thì và rõ ràng. Họ có thể nghe thấy sinh viên cười, nhưng lại không thể nghe thấy sinh viên đang thực sự học, trừ khi có ai đó thốt lên, vỗ trán và cắm cúi ghi chép một cách hăng hái. Vì thế, sau mỗi buổi học, họ thường cảm thấy thành công của cả ngày phụ thuộc nhiều vào việc sinh viên có cười hay không, cũng như việc họ có học được gì hay không.

Đồng thời, nhiều giáo sư nhận thấy mình mắc kẹt trong trạng thái nửa tội lỗi, tự hỏi liệu những nỗ lực trở thành một giáo sư khoa học thân thiện có phải chỉ là cách thỏa mãn bản thân, để cảm thấy được yêu mến, hơn là một kỹ thuật sư phạm hiệu quả. Họ đặc biệt nghi ngờ điều này khi một sinh viên có vẻ rất thích thú trong lớp lại trượt bài kiểm tra, hoặc trong bài luận thể hiện sự thiếu hiểu biết hoàn toàn về một chủ đề mà cả lớp vừa đùa cợt mà họ đã lầm tưởng rằng sinh viên đã thực sự học được.

Một số giáo sư đã không giảng dạy trong một thời gian dài, nhưng họ bắt đầu suy nghĩ lại về vấn đề này khi một bài báo mới được công bố trên máy chủ tiền ấn phẩm bioRxiv, với tiêu đề “Các giảng viên có hài hước không? Mối liên hệ giữa sự hài hước của giảng viên và cảm xúc của sinh viên trong các khóa học thực hành ở bậc đại học.” Sau khi phân tích các bài giảng từ 48 khóa học và phỏng vấn 462 sinh viên, các nhà nghiên cứu kết luận rằng “những sinh viên cảm nhận giảng viên của mình hài hước thì báo cáo nhiều cảm xúc tích cực hơn và ít cảm xúc tiêu cực hơn.” Nói cách khác, tiếng cười mang lại cảm giác dễ chịu hơn lối diễn đạt học thuật.

Bài báo cũng kết luận điều mà ai cũng biết về mặt lí thuyết nhưng trong thực tế lại thường quên: sự hài hước mang tính chủ quan. Các nhà nghiên cứu đã ghi lại hàng giờ giảng dạy, xem xét bản chép lại và ghi chú những đoạn mà họ cho là nỗ lực tạo không khí vui vẻ. Tuy nhiên, khi họ yêu cầu sinh viên đánh giá mức độ hài hước trong các bài giảng, họ phát hiện ra một khoảng cách đáng kể giữa những gì họ cho là buồn cười và những gì sinh viên thực sự thấy hài hước.

Không phải là phóng đại khi nói rằng một bản chép lại từ ghi âm bài giảng đã tước bỏ đi cảm giác toàn diện, then chốt của việc ngồi trong giảng đường. Trong một căn phòng đầy sinh viên đang hoảng sợ vì kỳ thi sắp tới, hoặc bực tức vì bộ bài tập hôm qua quá dài, sự nhẹ nhàng pha trò lại trở thành vô tâm đối với sinh viên. Hoặc có lẽ, quan trọng nhất, sinh viên có thể bỏ lỡ một câu đùa nếu họ đang bận rộn cố gắng tiếp thu kiến thức khoa học. 

Nghiên cứu không hỗ trợ trả lời câu hỏi mà các giáo sư trăn trở: nó chỉ xem xét mối quan hệ giữa sự hài hước và cảm xúc của sinh viên, nhưng không gắn kết trực tiếp những cảm xúc này với thành công học tập. Thay vào đó, nghiên cứu trích dẫn các công trình liên hệ “hành vi tạo sự gần gũi của giảng viên” (như kể chuyện cười) với “sự tham gia học tập.” Nếu mục tiêu là mang lại cho sinh viên một trải nghiệm lớp học dễ chịu, thì hiển nhiên giáo viên nên cố gắng khiến họ mỉm cười. Tuy nhiên, nghiên cứu mà các giáo sư muốn thấy lại là liệu sinh viên có học được nhiều hơn khi họ cảm thấy hạnh phúc hay không. 

Nhiều người vẫn còn giữ những cuốn vở cũ thời đại học. Sau nhiều năm, họ mở chúng ra và hoài niệm những kiến thức khoa học họ từng biết và đã quên sạch. Đồng thời, học cũng cố gắng tìm mối liên hệ nào đó giữa những kiến thức họ nhớ rõ nhất với những giảng viên mà họ từng thấy hài hước nhất. Kết quả là họ nhớ về giảng viên cũng ít như nhớ về môn học. Tuy nhiên, điều họ tìm thấy lại là rất nhiều câu đùa không nằm trong nội dung bài giảng, mà nằm ở lề trang vở.

Hiệu quả của sự hài hước trong giảng dạy có lẽ cũng chẳng phức tạp hơn thế: học sinh trân trọng sự hài hước trong giờ khoa học bởi vì, ít nhất trong chốc lát, giảng viên ngừng “lảm nhảm.” Có lẽ bài học ở đây là: khoa học vốn khó, bài giảng có thể nhàm chán, và dù chúng ta không thể biến mọi tiết học thành một buổi diễn xuất sắc, thì ít nhất ta có thể nhớ rằng sinh viên sẽ đánh giá cao nếu ta thêm vào điều gì đó, dù nhỏ bé như một câu đùa, để tạm ngưng mạch giảng khô khan.

Lược dịch từ Science

Bài viết Bình phẩm sự dí dỏm: Liệu sự hài hước có phù hợp trong lớp học khoa học không? đã xuất hiện đầu tiên vào ngày ADuBiz.

Những người hướng dẫn dành thời gian xây dựng mối quan hệ cố vấn tích cực với nghiên cứu sinh không chỉ giúp học trò của họ hạnh phúc hơn, mà chính bản thân họ cũng gặt hái nhiều lợi ích trong công việc nghiên cứu.

Lưu ý: Bài viết này được dịch hoàn toàn bởi ChatGPT mà chưa thông qua khâu hiệu đính

Các yếu tố ảnh hưởng đến sự hài lòng của nghiên cứu sinh tiến sĩ

Điều gì giúp một nghiên cứu sinh tiến sĩ cảm thấy hài lòng? Là mức trợ cấp đủ sống (hay hơn thế)? Là số giờ làm việc hợp lý, dễ sắp xếp? Hay là một tập thể đồng nghiệp thân thiện, hỗ trợ lẫn nhau? Tất cả những điều đó đều quan trọng — và thường hiếm có. Tuy nhiên, một yếu tố khác thường bị bỏ qua là sự hướng dẫn có tính hỗ trợ.

Theo khảo sát toàn cầu năm 2025 của tạp chí Nature với hơn 3.700 nghiên cứu sinh tiến sĩ, những người được người hướng dẫn dành nhiều thời gian hơn thường cảm thấy hài lòng hơn với chương trình học của mình. Gần một nửa số người tham gia cho biết người hướng dẫn của họ dành chưa tới một giờ mỗi tuần để gặp họ. Trong nhóm này, 69% cảm thấy ít nhất là “hài lòng vừa phải”, trong khi ở nhóm được gặp người hướng dẫn thường xuyên hơn, con số này lên tới 82%.

Kết quả này phù hợp với nhiều nghiên cứu trước đó cho thấy sức khỏe tinh thần của nghiên cứu sinh có mối liên hệ chặt chẽ với cách họ được hướng dẫn. Điều đó cũng chỉ ra rằng một số quốc gia đang bỏ lỡ cơ hội cải thiện chất lượng đào tạo tiến sĩ.

Sự khác biệt giữa các quốc gia

Tại Anh và Đức, lần lượt 61% và 60% nghiên cứu sinh cho biết họ gặp người hướng dẫn chưa tới một giờ mỗi tuần. Trong khi đó, ở Ấn Độ, 60% nghiên cứu sinh được gặp người hướng dẫn ít nhất một giờ mỗi tuần. Những nghiên cứu sinh hạnh phúc nhất đến từ Brazil (83%) và Úc (82%), nơi gần một nửa số người tham gia đánh giá mối quan hệ với người hướng dẫn là “rất tốt”. Họ mô tả mối quan hệ giữa hai bên là cởi mở, tôn trọng lẫn nhau, và xem người hướng dẫn như người cộng tác, chứ không phải “người đánh giá xa cách”.

Mối quan hệ đôi bên cùng có lợi

Trải nghiệm của sinh viên tại Brazil và Úc cho thấy: chỉ cần thêm một chút quan tâm, kết quả và tinh thần làm việc đều được cải thiện rõ rệt. Giúp học trò tránh kiệt sức và mất động lực đã là một lý do đủ mạnh để người hướng dẫn chủ động hơn. Nhưng người hướng dẫn cũng được lợi. Một báo cáo của Viện Hàn lâm Khoa học, Kỹ thuật và Y học Hoa Kỳ (2019) cho thấy những nhà nghiên cứu đầu tư thời gian cho học trò thường có nhóm nghiên cứu năng suất, hợp tác tốt hơn và thu hút sinh viên giỏi hơn. Các nghiên cứu khác (như tổng quan năm 2022 của Hill và cộng sự) chỉ ra rằng người hướng dẫn có thể học được kỹ năng mới, khám phá các lĩnh vực mới và cảm thấy “được nạp lại năng lượng trí tuệ” khi làm việc gần gũi với học trò.

Mặt tối của việc hướng dẫn

Khảo sát của Nature cũng làm nổi bật một vấn đề đáng lo: bắt nạt và quấy rối trong môi trường học thuật. Khoảng 43% người tham gia cho biết từng trải qua một dạng phân biệt đối xử hoặc hành vi quấy rối nào đó — phổ biến nhất là bắt nạt hoặc đối xử tệ. Đáng ngại hơn, trong khoảng 40% các trường hợp, người bắt nạt lại chính là người hướng dẫn. Chỉ 28% nạn nhân cảm thấy họ có thể báo cáo sự việc mà không sợ bị trả đũa.

Trách nhiệm và công nhận cho người hướng dẫn

Các trường đại học nên xem thời gian hướng dẫn sinh viên như một tiêu chí trách nhiệm chính thức. Họ cần đào tạo các trưởng nhóm nghiên cứu về cách làm người hướng dẫn tốt, đồng thời khen thưởng những ai thực hiện tốt vai trò này. Ví dụ, Giải thưởng Nature cho sự cố vấn trong khoa học đã bước sang năm thứ 20 và là một hình thức ghi nhận hiệu quả.

Hỗ trợ nhiều hơn cho thế hệ nghiên cứu sinh mới

Một số nhà khoa học kỳ cựu thường nói rằng họ vẫn thành công dù không được hướng dẫn nhiều, và cho rằng thế hệ ngày nay cũng nên tự lập như vậy. Nhưng bối cảnh nghiên cứu hiện nay đã khác: mang tính liên ngành, làm việc theo nhóm, và thiếu ổn định nghề nghiệp cho nhà khoa học trẻ. 41% nghiên cứu sinh cho biết áp lực xuất bản là mối lo hàng đầu, và chỉ một nửa cảm thấy hài lòng với sự hướng nghiệp mà họ nhận được. Điều đó cho thấy sự hỗ trợ là cần thiết hơn bao giờ hết.

Không ngạc nhiên khi lời khuyên phổ biến nhất mà các nghiên cứu sinh gửi đến những người muốn học tiến sĩ (chiếm 20%) là: “Hãy tìm một người hướng dẫn hoặc người cố vấn phù hợp.” Một người tham gia nói: “Hãy đảm bảo rằng người hướng dẫn của bạn là người bạn cảm thấy thoải mái và hợp với, cả về mặt chuyên môn lẫn cá nhân.”

Kết luận

Nhiều trưởng nhóm nghiên cứu cho rằng họ không còn thời gian để trò chuyện lâu với sinh viên. Tuy nhiên, chỉ cần những buổi trao đổi ngắn, thường xuyên cũng có thể tạo khác biệt lớn — giúp phát hiện sớm vấn đề và tiết kiệm thời gian sau này. Một người hướng dẫn tốt không chỉ cần kiến thức chuyên môn, mà còn cần sự tò mò, đồng cảm và đáng tin cậy. Dành thời gian cho thế hệ nhà khoa học kế cận là một khoản đầu tư lâu dài, với lợi ích to lớn cho cả người hướng dẫn và cộng đồng nghiên cứu.

Dịch từ Nature

Bài viết Điều gì khiến nghiên cứu sinh tiến sĩ hạnh phúc? Sự hướng dẫn tốt từ người hướng dẫn đã xuất hiện đầu tiên vào ngày ADuBiz.