– Học viên: Thầy ơi, thầy cũng đã dạy em được một thời gian rồi, thầy thấy em có tố chất phù hợp việc làm giảng viên đại học không ạ?

– Phạm Hiệp: Cái này thì ngay từ ngày đầu tư vấn cho em, mình đã nói rồi. Nghề giảng viên thì thực ra ai cũng hợp hết, nếu người đó đủ quyết tâm, đủ cam kết thì kiểu gì cũng hợp. Chỉ có những người không đủ quyết tâm, không đủ cam kết thì mới không hợp thôi em ạ. Sau mấy tháng học, em vẫn hỏi mình câu này, chứng tỏ em vẫn thực sự muốn làm nghề này, vẫn đang quyết tâm, vẫn đang cam kết thì tức là em vẫn đang có vẻ hợp. Tương lai thì mình không biết như thế nào. Nhưng hiện tại thì em vẫn đang hợp em ạ.

– Tại em vẫn cứ sợ mình không đủ năng lực, không đủ trình độ thầy ạ. Khi em theo học thầy, em thấy nhiều bạn học đã làm giảng viên rồi, các bạn ý giỏi lắm, em theo không kịp ý ạ

– Có 2 ý. Ý thứ nhất là khi các bạn ý nhận xét về những người từ ngành khác như em, các bạn ý cũng sẽ lại … mất tự tin y như em bây giờ. Em thì em sẽ bảo là các bạn ý viết bài nhanh thế, chạy dữ liệu siêu thế. Nhưng thầy nói thật là với các bạn ý, đưa cho 1 cái survey để đi mời người trả lời thì sẽ làm không bao giờ nhanh bằng những người như em. Tại sao, vì các bạn ra trường cái, làm trợ giảng, rồi giảng viên tập sự sẽ bị … “gà công nghiệp” quá, nhìn chung là kỹ năng giao tiếp xã hội không được như bọn em đâu. Hay nói cách khác là cái kỹ năng “hoàn thành việc đúng hạn” ý, thì những người ở ngành khác, dù là công chức nhà nước, doanh nghiệp tư nhân hay tổ chức phi chính phủ thì các bạn sẽ giỏi hơn rất nhiều các bạn kiểu “gà công nghiệp” kia. Thế cho nên là em đừng nhìn vào điểm yếu của mình nữa và điểm mạnh của họ; nhìn ngược lại đi thì tự nhiên mình sẽ thấy mình tự tin hơn. Thế thôi, đừng suy nghĩ quá nhiều. Ý thứ 2 là cách nhìn nhận. Vấn đề của em là đang nhìn nhận làm nghề giảng viên thì phải giỏi. Nhưng thực ra không phải. Điều này chỉ đúng với ngày xưa thôi. Ngày xưa nghề giảng viên là nghề tinh hoa, phải những người giỏi nhất mới được giữ lại trường làm giảng viên. Giảng viên hiện nay là nghề của đại chúng, tất nhiên, nó vẫn là nghề cần có trình độ; nhưng cái trình độ đó là trình độ đạt chuẩn. Em có bằng tiến sĩ, em có khả năng nghiên cứu, em có nghiệp vụ sư phạm. Thế là em làm giảng viên thôi. Tất nhiên, giảng viên thì cũng có giảng viên xuất sắc, giảng viên giỏi, khá, trung bình. Nhưng em có định phấn đấu làm giảng viên xuất sắc với giảng viên giỏi đâu. Nên em cứ bình tĩnh mà học, mà nghiên cứu. Kể cả em có thiếu một vài kỹ năng, em vẫn có thể làm giảng viên được mà. Với em thấy các bạn học nghiên cứu sinh của em xuất thân từ giảng viên, họ cũng đầy điểm yếu, không phải ai cũng giỏi. Đúng không?

– Vâng. Thực ra mấy ý này ngay từ lần đầu tư vấn, thầy đã nói rồi. Nhưng em vẫn cứ lăn tăn ý

– Thực ra lăn tăn cũng phải thôi. Vì bạn chưa đủ trải nghiệm. Bạn mới bắt đầu theo học nghiên cứu sinh chưa đến 1 năm; và cũng mới học mình có vài tháng. Có những thứ phải để thời gian trải nghiệm em ạ. Mình nói thế chứ nói nữa thì em vẫn chưa thẩm thấu. Hay ngôn ngữ khoa học nó gọi là chưa “nội hóa” – internalization được đâu em ạ?

– Thế nhưng mà giờ ngày nào em cũng vẫn cứ lăn tăn thì em phải làm gì?

– Thứ nhất là em phải quán triệt cái việc: lăn tăn là bình thường em nhé. Không có gì phải lăn tăn về cái việc em đang lăn tăn; mà lăn tăn là việc đương nhiên của bất kỳ nghiên cứu sinh nói chung cũng như nghiên cứu sinh muốn học tiến sĩ để chuyển nghề làm giảng viên nói riêng như em. Và ngay cả những người nhiều kinh nghiệm, nhiều năm làm nghề hơn em thì lúc nào cũng có điều này, điều khác phải lăn tăn cơ mà. Nên mất thời gian lăn tăn quá làm gì? Thứ hai là theo mình em cứ tập trung vào các việc trước mắt. Em đang là nghiên cứu sinh, em cần viết đề cương, bảo vệ chuyên đề, công bố bài báo … thì em cứ cố gắng làm từng việc một. Hành trình giải quyết từng việc một sẽ giúp em làm rõ những điều em lăn tăn một cách rất tự nhiên, không phải nhọc công gì cả.

– Đấy, cái ý làm từng việc một thầy cũng nói em ngay từ đầu rồi. Mà em cứ không thấm nhuần, xong lại cứ nghĩ ngợi, lăn tăn ý

– Ha ha ha!!! Mình cũng không bất ngờ với cái nghĩ ngợi của bạn đâu. Trong tâm lý học nó có hẳn lý thuyết nói về đúng cái hiện tượng lăn tăn, nghĩ ngợi của em đấy

– Wow. Có hẳn lý thuyết về việc đó luôn?

– Đúng rồi. Không phải 1 lý thuyết mà có khi còn nhiều lý thuyết ý. Ví dụ như theo lý thuyết Intolerance of Uncertainty (Không chịu đựng được việc không chắc chắn), con người sẽ có xu hướng tự đặt ra các câu hỏi kiểu như “Biết là vậy nhưng chắc gì đã đúng?”. Hay lý thuyết Maximization Theory (Khuynh hướng tối đa hóa) giải thích việc con người quá mất thời gian vào việc so sánh quá mức, hay nói như các cụ là “đứng núi này trông núi nọ” dẫn đến việc là không hành động dứt khoát và kịp thời, từ đó bỏ lỡ cơ hội

– Ha ha. Đúng là trường hợp của em đó thầy. Hay quá, giờ em mới biết là có hẳn lý thuyết về việc này nữa

– Em có thấy em khổ sở về việc em cứ phải nghĩ ngợi lăn tăn này không? Trong khi nếu trong bối cảnh khác, ví dụ trong công việc hiện tại của em đi, chắc chắn là em hành động dứt khoát hơn, nhanh gọn hơn.

– Nhưng với công việc hiện tại, em đã có kinh nghiệm, trải nghiệm rồi nên em tự tin hơn ý thầy.

– Thì thế, với việc nghiên cứu, sao em không hành động đi, ra sản phẩm đi, thì tự khắc em sẽ có trải nghiệm, em sẽ có tự tin, phải không nào?

– À vâng, thầy nói thế thì em không cãi được câu nào nữa rồi.

– À mà này. Mình dặn nhé. Kế hoạch em học tiến sĩ để chuyển nghề làm giảng viên thì rõ rồi. Nhưng không được vì thế mà làm ảnh hưởng đến công việc hiện tại nhé. Công việc hiện tại đang như thế nào, vẫn phải cố gắng chu toàn. Không được sao nhãng. Việc học tiến sĩ là việc thêm. Em phải bớt thời gian của việc khác như chơi bời, gia đình chứ không phải bớt công việc hiện tại đâu.

– À vâng, tất nhiên rồi. Việc kinh doanh của em, em bỏ thì em chết đói ngay. Mà thầy này, sao cái nghề giảng viên với nghiên cứu, lương với thu nhập thấp thế nhỉ? Cái business của em nó bé xíu mà nguồn thu của em vẫn tốt. Trong khi kỳ vừa rồi em có đi thỉnh giảng cho khoa, được trả đâu chưa đến 100.000 VND/tiết.Thấp quá thầy ạ.

– Thực ra là nghề giảng viên ở bất kỳ đâu trên thế giới thu nhập cũng đều thấp mà. Không chỉ ở Việt Nam đâu. Nhưng cái ưu điểm của nghề là vị trí xã hội; dù ở bất kỳ nước nào, thời đại nào, giảng viên vẫn có vị trí xã hội tốt. Mình không muốn dùng từ đây là “nghề cao quý”, dùng từ đó nghe nặng nề và thực ra cũng không đúng. Nghề nào cũng cao quý cả; nhưng rõ ràng nghề giảng viên, cũng như các nghề dựa vào chuyên môn khác như bác sỹ, luật sư, sẽ có một cái vị trí xã hội ở mức khá trở lên, tùy vào bối cảnh, hoàn cảnh. Nói như ngôn ngữ của nghiên cứu, nghề giảng viên sẽ cho bạn một cái nguồn vốn xã hội (social capitals) tốt. Nhờ việc là giảng viên, bạn có thể tiếp xúc với nhiều nhóm người, có mối quan hệ xã hội với nhiều nhóm người khác nhau trong xã hội, từ chính trị gia, cho đến doanh nhân, những người hoạt động chuyên môn khác …. Và ở chiều ngược lại, những người ở ngành nghề khác cũng thường có đánh giá tương đối thiện cảm, đánh giá tốt với nghề giảng viên. Với có một đặc điểm nữa là với nghề giảng viên, càng già, càng làm nghề thì bạn sẽ càng có giá. Tuổi nghề của giảng viên rất lâu; không như những nghề khác như ca sỹ, cầu thủ, hay dẫn chương trình chả hạn. Đến tận 60, 70 tuổi, nếu em còn sức, em vẫn có thể đứng lớp, và được trả cao hơn so với thời còn trẻ. Cái này có khi chỉ có nghề bác sỹ là có đặc điểm tương tự, chứ ca sỹ, câu thủ họ có thời của họ thôi; đến một tuổi nào đó là không thể làm nghề nữa hoặc vẫn làm nghề nhưng giá sẽ thấp đi. Mình nói thế có đúng không nào.

– À, thầy nói thế thì em hiểu chứ. Em cũng nhận ra điều đó nên em mới quyết tâm học tiến sĩ để làm nghề giảng viên đấy thầy ạ. Ngoài những cái thầy nói thì em thấy nghề giảng viên còn giúp em có thời gian chủ động hơn để chăm sóc gia đình, con cái. Mà con em thì nó cũng sắp đến tuổi mình phải quan tâm nhiều hơn rồi thầy ạ.

– À, ừ. Em nhìn ra được vấn đề đó rồi thì cứ bình tĩnh, nhất tâm làm từng việc một thôi.

Bài viết Học tiến sĩ để chuyển nghề làm giảng viên đã xuất hiện đầu tiên vào ngày ADuBiz.

“Bác sỹ thi ĐH có điểm đầu vào 28 điểm thì phải hơn bác sỹ thi đầu vào 15 điểm.“

Đây là ý của 1 Đại biểu Quốc hội nói mà tôi có trao đổi trong bài viết hôm qua (lưu ý, tôi diễn giải lại ý của đại biểu chứ câu trên không đúng từng câu từng chữ).

Trong khoa học giáo dục chúng tôi gọi nhận định trên là Đánh giá tiên nghiệm – A priori Judgement.

Nó cũng tương tự như:

– Ngày xưa nó là học sinh giỏi quốc gia thì bây giờ đương nhiên nó phải giỏi

– Ngày xưa nó đi du học thì bây giờ đương nhiên nó phải giỏi

– … có thể thay thế học sinh giỏi quốc gia, du học bằng những chỉ báo tương tự khác như “thi Olympia”, “Bố nó giỏi, anh nó giỏi, cả nhà nó giỏi”, “học trường chuyên”…

Thực ra những nhận định kiểu như thế này không sai. Bời vì: Về mặt xác suất, đầu vào tốt thì tỷ lệ cao là đầu ra cũng tốt. Và bấy lâu nay, cơ chế vận hành của nền giáo dục cũng như phát triển nghề nghiệp nó đi theo cách vận hành đó.

Nhưng với bối cảnh hiện nay thì cái cơ chế đó nó bị thiếu, thậm chí không còn đúng hoàn toàn nữa. Tại sao?

Vì ngày xưa chúng ta có nền giáo dục tinh hoa: cả làng mới có 1 người học đại học, cả quận mới có 1 người thi học sinh giỏi, 1000 cháu mới có 1 cháu học trường chuyên. Những người có thành tích học tập tốt từ nhỏ thuộc thành phần tinh hoa. Những người có thành tích học tập khá và trung bình sẽ rụng dần, thậm chí không được đi học nữa (bỏ học từ cấp 3 hoặc hết cấp 3 đi làm công nhân, không học đại học). Những học sinh tinh hoa lại đi học ở những trường/chương trình tinh hoa, với đầu tư đặc biệt, và bản thân thầy, cô cũng sẽ là những người chọn lọc nhất thì xác suất sau này thành công hẳn nhiên là cao. Nhưng người có thành tích kém hơn, như đã phân tích ở trên, thậm chí còn có được đi học nữa đâu mà cạnh tranh trong công việc với người vốn học giỏi từ nhỏ.

Nhưng bối cảnh hiện nay khác rồi, nhà nhà, người người được đi học. Không học ở trường A thì học trường B, trường C, trường D; không học công lập thì tư thục, quốc tế; năm nay chưa học thì năm sau đi học cũng chả muộn. Giáo dục bây giờ là giáo dục đại chúng; giáo dục phổ cập. Ở 1 số nước phát triển như Hàn Quốc, Nhật Bản, Mỹ, 90-95% người ở độ tuổi 18-22 là đi học đại học. Ở một số nước Tây Âu, cứ học hết cấp 3 là đương nhiên được ghi danh học đại học, không phải thi tuyển gì cả (trừ 1 số trường top như kiểu Bách Khoa Paris ở Pháp).

Và việc chuyển dịch từ giáo dục tinh hoa trước đây, sang gíao dục đại chúng, phổ cập hiện nay là rất tốt. Vì đi học là quyền cơ bản của con người. Một số nước Tây Âu, học đại học còn miễn phí, nhà nước bao cấp hết; thậm chí bao cấp cho cả người nước ngoài. Chưa kể, trong nền kinh tế tri thức, người ta đòi hỏi nhiều nhân lực được đào tạo bài bản hơn. Một nhóm nhỏ tinh hoa như trước kia không đủ để cung ứng cho thị trường lao động và nhu cầu xã hội hiện nay nữa.

Tất nhiên, trong nền giáo dục đại chúng, phổ cấp vẫn có thành phần giáo dục tinh hoa, là nhóm nhỏ, phải thi cử rất gắt gao mới vào được, đó là Ivy League ở Mỹ, là Russel Group ở UK, là Thanh Hoa Bắc Đại tại Trung Quốc…., hay nhìn gần hơn là các trường chuyên, thi đầu vào 28-30 điểm ở Việt Nam. Thành phần tinh hoa luôn ở đó, và sẽ có xác suất cao sẽ tiếp tục thành công sau này khi đi làm.

Nhưng thành phần người học tinh hoa ở 1 nền giáo dục đại chúng, phổ cập và 1 xã hội tri thức là không đủ. Vẫn cần phải có thành phần người học đại chúng, người học phổ cập. Họ cũng rất quan trọng. Đó là những người có thể thi đại học chỉ 15, 17, 19, 20 điểm. Không sao cả. Về mặt khoa học giáo dục, trong nền giáo dục đại chúng và phổ cập, chất lượng cao không chỉ là những trường/chương trình tinh hoa nơi sinh viên đầu vào đã 28-30 điểm; mà đó còn là chương trình/trường đào tạo sao cho đầu vào 18 mà đầu ra vẫn làm được việc. Trong nền giáo dục đại chúng, phổ cập, người ta sẽ còn có cách nhìn nhận 18 điểm đầu vào chưa chắc là vì bạn kém, mà đơn giản nó chỉ là 1 kỳ thi; tôi sẽ kiểm tra, đánh giá bạn bằng nhiều cách khác để giúp bạn phát huy được hết tiềm năng. Đầu vào 18, mà đầu ra có thể cạnh tranh nghề nghiệp được với các bạn đầu vào 25, đó cũng là giáo dục chất lượng cao. Vì vậy, trong giáo dục đại chúng và phổ cập, đánh giá tiên nghiệm là không đủ; mà cần có cả đánh giá hậu nghiệm – a posteriori judgement. Ngoài kỳ kết quả học tập từ hồi nhỏ và đầu vào, người học sẽ còn được đánh giá nhiều lần, nhiều cách khác nhau. Chuẩn mực được đưa ra, bạn thi đi thi lại cho đến khi đạt thì thôi, miễn là bạn còn thích học và còn muốn thi. Để dễ hình dung, việc đánh giá theo kiểu posteriori sẽ giống như thi lấy bằng lái xe vậy, nhưng mà áp dụng cho mọi ngành nghề lĩnh vực.

Quay trở lại với câu chuyện bác sỹ có điểm thi đại học 28 đ thì phải hơn bác sỹ có điểm thi 15. Hôm qua, sau khi đăng bài tôi mới biết là thực tế, Bộ Giáo dục và Đào tạo luôn có chủ trương đặt điểm sàn cho 1 số ngành đặc thù như bác sỹ, sư phạm… Và điểm sàn của các chuyên ngành về đào tạo bác sỹ mấy năm nay luôn khoảng 20đ. Như vậy là không có chuyện bác sỹ 15 đ như đại biểu nói. Tất nhiên, nhiều người vẫn theo trường phái đánh giá tiên nghiệm theo mô hình giáo dục tinh hoa trước đây có thể nói 20đ vẫn thấp quá. Ok, vậy bạn hãy thử trả lời câu hỏi sau: “Nếu 20 là chưa đủ cao thì bao nhiêu mới là đủ?” Bạn đừng nói tôi phải là 28 nhé. Vì các cháu 28 điểm, nhiều cháu không muốn học ngành Y đâu. Chúng có những chọn lựa khác: Kỹ sư, Kinh doanh, Kinh tế, Xây dựng, Sư phạm, An ninh, Quốc phòng… Ngành nào chả cần nhân lực tinh hoa.

Nhưng như tôi đã nói ở trên, ở thời đại ngày nay. Tinh hoa là không đủ. Xã hội cũng còn cần nhân lực đại chúng lành nghề. Theo thống kê mới nhất của Bộ Y tế, vào năm 2023, cả nước ta có 125,000 bác sỹ/100 triệu dân; đạt tỷ lệ 12.5 bác sỹ/vạn dân; đây là con số tương đối thấp so với trung bình thế giới là 17.2 bác sỹ/vạn dân vào năm 2022. Chúng ta có mục tiêu nâng con số này lên 15 bác sỹ/vạn dân vào năm nay nhưng không biết kết quả thực hiện là như thế nào.

Thực ra mà nói, tôi cũng không bất ngờ khi đọc được những nhận xét của vị đại biểu quốc hội kia. Bởi dù sao vị đại biểu quốc hội đó cũng là sản phẩm của một nền giáo dục tinh hoa trước kia. Và vì chuyên ngành không phải giáo dục nên làm sao vị ý có được những lý luận và kiến thức của nền giáo dục đại chúng và phổ cập như tôi viết trong bài này. Mà thực ra thì ngay cả trong ngành giáo dục của tôi, đến tận bây giờ số đông mọi người cũng nghĩ giống vị đại biểu quốc hội mà.

Thế nên không phải tự nhiên cách đây 8 năm trong một bài trả lời phỏng vấn với Nhà báo Phan Đăng cho chuyên đề của báo an ninh thế giới, tôi có nói “giáo dục sẽ không thể phát triển được nếu vẫn vận hành theo kiểu tinh hoa”.

Tài liệu tham khảo

[1] Báo Điện tử Dân Trí (2024, November 19). Tỷ lệ bác sĩ tại Việt Nam thấp hơn nhiều mức trung bình thế giới.

[2] Trow, M. A., & Burrage, M. (2010). Twentieth-Century higher Education: elite to mass to universal. In Medical Entomology and Zoology.

[3] World Population Review. (2025, November 21). Doctors per capita by country.

Bài viết Đánh giá tiên nghiệm đã xuất hiện đầu tiên vào ngày ADuBiz.

Thế giới đang chứng kiến thời kỳ bất định nhất trong nhiều thập kỷ trở lại đây do sự phát triển của các công nghệ mới và những xung đột địa chính trị có xu hướng leo thang ở quy mô lớn.

Ở trong nước, nền kinh tế và sản xuất vốn chưa vững vàng đang đứng trước nhiều thách thức gay gắt ở cả quy mô quốc gia và doanh nghiệp, khi các sản phẩm ở mọi cấp độ từ nước ngoài đang cố gắng tiếp cận thị trường Việt Nam với tiềm lực và sự hậu thuẫn to lớn về chính sách, tài chính và công nghệ.

Nhưng cũng trong những ngày này, chúng ta cảm nhận được sự hân hoan lan rộng trong xã hội về một kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc qua lời kêu gọi “khẩn trương thực hiện cách mạng về tinh gọn tổ chức bộ máy” của người đứng đầu Đảng để dành nguồn lực cho phát triển đất nước, yêu cầu những nỗ lực phi thường, những cố gắng vượt bậc và sự dũng cảm, hy sinh của từng cán bộ, đảng viên; cũng như nỗ lực làm việc không ngừng nghỉ của cả bộ máy Chính phủ để thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội.

Đặc biệt, những quyết sách mới đây về việc phát triển hoặc khởi động lại các đại dự án như đường sắt tốc độ cao, nhà máy điện hạt nhân, hệ thống hạ tầng giao thông đồng bộ, hiện đại, hay hệ thống quản trị xã hội thông minh. Đây không chỉ là các dự án thông thường, mà là giấc mơ, khát vọng của nhiều thế hệ người Việt Nam.

Có những băn khoăn, thậm chí hoài nghi về việc Việt Nam có làm được không, làm thế nào và đặc biệt là ai sẽ làm. Nhưng để đất nước cất cánh vào kỷ nguyên mới, nơi những lợi thế cạnh tranh cũ về chi phí rẻ, về tài nguyên thiên nhiên không còn, nơi năng lực cạnh tranh được quyết định bằng khả năng làm chủ công nghệ mới thì những siêu dự án như vậy không chỉ là động lực tiên quyết, mà còn là cơ hội vàng để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực của hàng triệu con người, nâng cao năng lực cạnh tranh và làm chủ công nghệ của hàng nghìn tổ chức, doanh nghiệp Việt Nam được tham gia vào những dự án này.

Với quy mô, tính phức tạp của những siêu dự án như vậy, sẽ không có cây đũa thần nào để chúng ta làm chủ được hoàn toàn những công nghệ hay năng lực tổ chức vận hành trong thời gian ngắn. Nhưng chúng ta cũng không bắt đầu từ con số không, ngược lại là sự xuất hiện ngày một nhiều và phát triển vượt bậc của những tập đoàn công nghệ, công nghiệp mang thương hiệu Việt Nam. Và với khát khao mãnh liệt của doanh nghiệp và con người Việt Nam, chúng ta chắc chắn sẽ làm được nếu được giao nhiệm vụ và sự ủng hộ, có lộ trình chuẩn bị bài bản và đặc biệt là sự đồng lòng tin tưởng của toàn xã hội.

Chỉ không lâu trước đây thôi, câu nói “đến cái ốc vít còn không sản xuất được” vẫn còn như một lời nguyền với nền sản xuất công nghiệp Việt Nam, thì nay, lần đầu tiên một hãng xe hơi thuần Việt đã vươn lên dẫn đầu thị trường chỉ sau 5 năm chính thức hoạt động. Là người thích lái xe, đã trải nghiệm nhiều loại xe, và cũng đã tự mình vượt qua những hoài nghi ban đầu để lựa chọn chiếc xe điện do doanh nghiệp Việt Nam sản xuất, tôi không khỏi tự hào về một sản phẩm công nghệ phức tạp “made in Việt Nam” đã không hề thua kém các hãng xe hàng đầu khác. Trên hết là sự cảm phục đối với sức lao động của hàng vạn con người, trong đó có nhiều người tôi quen biết trực tiếp, đang đốt cháy cả tuổi thanh xuân của mình để cắm cho bằng được ngọn cờ Việt Nam trên những đỉnh cao công nghệ thế giới.

Không chỉ thế, bằng việc thiết lập một tiêu chuẩn mới cho ngành ở các lĩnh vực mà Tập đoàn Vingroup tham gia, hàng triệu người Việt Nam đã được thụ hưởng một cách trực tiếp hoặc gián tiếp cuộc sống hiện đại, văn minh hơn, từ mua sắm, giáo dục, y tế, du lịch đến nếp sống đô thị.

Qua công việc của mình, tôi cũng may mắn được chứng kiến sự phát triển vượt bậc về năng lực công nghệ và quản trị của nhiều doanh nghiệp Việt Nam khác, như cách Tập đoàn FPT liên tiếp trúng những gói thầu phần mềm giá trị nhiều trăm triệu USD tại những thị trường cạnh tranh nhất thế giới; như sự quyết tâm “tất tay” của Tập đoàn Hòa Phát để phát triển dự án Dung Quất 2 và 3 hướng tới các sản phẩm thép chất lượng cao phục vụ cho các công trình phức tạp như đường ray tàu cao tốc; hay khả năng làm chủ nhiều công nghệ phức tạp của nền công nghiệp quốc phòng an ninh trong nước mà do đặc thù không thể giới thiệu rộng rãi tới công chúng.

Tôi cũng được chứng kiến sự tâm huyết, sức lao động phi thường, sự bền bỉ và đau đáu với sứ mệnh phụng sự Tổ quốc của nhiều lão tướng kinh doanh và nhân tài khoa học người Việt ở trong và ngoài nước, khi họ hoàn toàn đã có thể nghỉ ngơi và tận hưởng thành quả sau nhiều năm lao động của mình. Có gì khác hơn là khát vọng, lòng tự hào dân tộc và mong muốn góp phần xây dựng một tương lai tốt đẹp hơn cho đất nước đã thôi thúc những con người ấy.

Thách thức là to lớn, nhưng tôi tin rằng các doanh nghiệp, các nhà khoa học Việt Nam hoàn toàn có thể làm được nếu có sự cam kết, ủng hộ, và đặc biệt là niềm tin vượt lên trên những hoài nghi để cùng nhau biến những giấc mơ lớn của dân tộc thành sự thật.

Tôi lấy tiêu đề bài viết này theo tên cuốn hồi ký của vị Tổng thống thứ 9 của Israel, Shimon Peres, khi liên tưởng lời kêu gọi công dân các nước Trung Đông tin yêu và sử dụng xe điện VinFast của Thủ tướng Phạm Minh Chính mới đây với hình ảnh vị nguyên thủ quốc gia Israel, dù đã lớn tuổi vẫn đưa các công ty khởi nghiệp của Israel đi quảng bá khắp thế giới, bằng niềm tin mãnh liệt rằng sẽ “không có chỗ cho những giấc mơ nhỏ” để đưa nhà nước non trẻ này vượt qua nghịch cảnh số phận.

Tôi hình dung đến, cũng tại mảnh đất Thăng Long này, chúng ta sẽ có một Hội nghị Diên Hồng mới, nơi lãnh đạo đất nước đưa ra lời hiệu triệu, trao truyền giấc mơ lớn về một Việt Nam hùng cường, hưng thịnh và văn minh sau 100 năm thành lập nước, gửi gắm sự cam kết, đồng hành ủng hộ của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội với doanh nghiệp trong nước; mỗi ngành, địa phương sẽ hy sinh một chút những công trình, dự án chưa cấp thiết; mỗi người dân sẽ hy sinh một chút những tiện nghi, đồng lòng trao đi niềm tin của mình để cùng doanh nghiệp và con người Việt thổi bùng khát vọng biến những điều không thể thành có thể, như lời kêu gọi “dù phải đốt cháy cả dãy Trường Sơn cũng phải kiên quyết giành cho được độc lập” của Chủ tịch Hồ Chí Minh cách đây 79 năm.

Là một công dân, một công chức, tôi cũng khát khao được đóng góp trí óc, đôi bàn tay và đặc biệt là ngọn lửa trong tim mình cho giấc mơ đó. Và tôi tin cũng có hàng triệu cánh tay sẵn sàng như vậy từ hàng nghìn doanh nghiệp, tổ chức Việt Nam để được là một phần trong hành trình tạo nên những kỳ tích của dân tộc.

Trong khát khao về một tương lai bứt phá mạnh mẽ của đất nước, tôi nhớ tới câu chuyện về kỳ tích sông Hán trong cuốn sách “Hàn Quốc – quốc gia gây sững sờ” của Daniel Tudor, đại ý khi máy bay chuẩn bị cất cánh, mỗi hành khách cần có niềm tin tuyệt đối vào tầm nhìn của phi công, tuân thủ chặt chẽ sự hướng dẫn của phi hành đoàn, chấp nhận những rung lắc ban đầu khi máy bay chạy trên đường băng. Rồi khi máy bay đã đạt độ cao ổn định, chúng ta có thể thả lỏng, mở đai an toàn, tận hưởng một ly sâm-panh và ngắm nhìn bầu trời trong xanh bên ngoài cửa sổ.

Đăng lại từ VnExpress

Bài viết Không có chỗ cho những giấc mơ nhỏ đã xuất hiện đầu tiên vào ngày ADuBiz.

Tôi tin rằng mỗi tổ chức, mỗi quốc gia muốn tiến về phía trước cần phải có những giấc mơ lớn, có câu chuyện kể về ngôi sao Bắc Đẩu hay ngọn hải đăng của riêng mình để dẫn đường.

Nhưng muốn đi tới đó, tất cả cần phải bắt đầu từ những việc nhỏ, nhiều khi là những bước chân chậm nhưng chắc chắn.

Do điều kiện tự nhiên, tập quán sinh hoạt và sản xuất lâu đời trong quá khứ, người Việt có khả năng thích nghi cao, nhưng phần đông cũng có thói quen qua loa, thiếu tỉ mỉ và kỷ luật khi không có áp lực. Không khó khăn để kiểm chứng điều này ở khắp nơi trong đời sống hằng ngày, từ cách lát một viên đá ở vỉa hè, ý thức tham gia giao thông, tới việc tuân thủ các quy trình tưởng như không để làm gì trong nhà máy, hay sự rề rà trong xử lý công việc ở các cơ quan, công sở.

Trong nhiều năm làm lãnh đạo các đơn vị ở cơ quan, tôi thường được đặt câu hỏi về việc liệu có cần quan tâm tới những chi tiết, những câu chuyện “bếp núc” quá không. Nhưng những ai từng lắp lego hoặc xây nhà đều hiểu hậu quả khó nhận biết và khó khắc phục của việc đặt một viên gạch sai từ đầu. Cũng như vậy, chúng ta thường không đánh giá đúng hậu quả của sự xuề xòa trong mỗi công việc nhỏ tới lợi ích chung của toàn xã hội.

Việc tranh thủ vài giây trước khi chuyển đèn để lao qua ngã tư, theo biện minh của nhiều lái xe là “đường không có ai”, có lẽ chỉ là việc nhỏ đối với nhiều người, nhưng phí tổn của nó là niềm tin của cả xã hội khi tham gia giao thông, rằng tôi sẽ được an toàn đi ngang qua ngã tư khi đèn xanh, thay vì tâm lý căng thẳng đề phòng bất chợt có một chiếc xe vượt đèn đỏ. Tác phong của người bảo vệ, lái xe trong cơ quan có lẽ chỉ là việc nhỏ không mấy người bận tâm cho đến khi nhận ra phí tổn của nó rất có thể là niềm tin vào sự chuyên nghiệp và hiệu quả của một tổ chức.

Việc vận hành an toàn những siêu dự án như nhà máy điện hạt nhân, hệ thống đường sắt tốc độ cao hay những cung điện tráng lệ nhất thế giới thường được nhắc đến như những điều cao siêu, kỳ thực ở nền móng của nó chỉ là thực hiện một cách đúng đắn hàng nghìn công việc nhỏ. Lịch sử cho thấy, nhiều sự cố nghiêm trọng đã xảy ra có nguyên nhân là việc thực hiện sai liên tiếp các quy trình nhỏ. Trước đây, khi thảo luận về việc phát triển dự án nhà máy điện hạt nhân, đã có ý kiến quan ngại về ý thức an toàn lao động của chúng ta chưa đáp ứng được văn hóa làm hàng nghìn công việc nhỏ một cách kỷ luật nhất, từ trong nhận thức.

Một trong những câu chuyện truyền cảm hứng nhất thế giới hiện nay là về Elon Musk, với những giấc mơ và khả năng biến thành hiện thực của ông về tương lai nhân loại, từ cuộc sống đa hành tinh tới liên kết thần kinh người – máy. Nhưng những ai đọc cuốn sách nổi tiếng viết về ông của Isaac Walterson đều biết, bên cạnh khả năng sáng tạo đáng kinh ngạc, Elon Musk còn có sự tập trung đến mức ám ảnh vào các chi tiết và khả năng giải quyết vấn đề ở cấp kỹ thuật trong từng sản phẩm mà ông tạo ra. Và chính những chi tiết đó khiến cho Elon Musk trở nên khác biệt với phần còn lại của thế giới, cũng giống như cách chiếc iPhone khác biệt với phần còn lại của thế giới điện thoại, dù có hình dáng và tính năng cơ bản giống nhau. Những nhà lãnh đạo thành công nhất Việt Nam mà tôi biết, dù thường xuất hiện trên truyền thông với những hoài bão và ước mơ lớn lao, đều là những người tập trung cao độ vào từng chi tiết trong tổ chức của mình.

Vì vậy, để có thể biến những giấc mơ lớn thành hiện thực, chúng ta cần phải bắt đầu từ việc xác định và học cách làm những việc nhỏ một cách đúng đắn từ đầu.

Vì mỗi cá nhân là một tế bào của xã hội, một cơ thể khỏe mạnh cần mỗi bộ phận khỏe mạnh. Không phải ai trong chúng ta cũng có thể trở thành người hùng, nhưng chắc chắn mỗi người đều có thể đóng góp cho xã hội bằng việc tự đặt mình trong khuôn khổ chung, chỉn chu trong từng việc nhỏ và trở thành phiên bản tốt hơn chính mình của ngày hôm qua. Bằng việc thiết lập những thói quen nhỏ, hay như James Clear gọi là “thói quen nguyên tử” trong cuốn sách cùng tên của mình, như đến trước hai phút trong mỗi cuộc hẹn, đọc chỉ vài trang sách, đi bộ chỉ mười lăm phút, tâm sự với người bạn đời năm phút trước khi đi ngủ mỗi ngày, sau một thời gian chúng ta sẽ ngạc nhiên với những thay đổi ở chính mình và môi trường xung quanh. Tác động của một thói quen đối với mỗi cá nhân, hay của mỗi cá nhân đối với toàn xã hội có thể quá nhỏ để có thể nhìn thấy trong thời gian ngắn, nhưng chắc chắn nếu mỗi viên gạch đều bền đẹp và được đặt đúng vị trí của nó ngay từ đầu, mọi công trình xây dựng trên nó sẽ vững vàng và rực rỡ hơn.

Ở cấp độ tổ chức, bên cạnh tầm nhìn và khả năng đề xuất, thực thi những nhiệm vụ lớn có tác động xoay chuyển tình thế, người lãnh đạo cần khuyến khích hình thành văn hóa làm tốt từng việc dù nhỏ. Mỗi khi tham gia giao thông, tôi thường có suy nghĩ nếu những người phụ trách trực tiếp không coi đây là việc nhỏ, chỉ cần làm việc thêm vài giờ để tối ưu một nhịp đèn, hay đặt thêm một chiếc đèn cảnh báo tại những điểm bắt đầu dải phân cách cứng, thì có lẽ sẽ có hàng vạn người được hưởng lợi mỗi ngày và tránh khỏi những rủi ro đáng tiếc.

Tôi rất thích ý tưởng về việc tham vấn và nhận biểu quyết từ cộng đồng về các vấn đề nhỏ cần xử lý trong đời sống xã hội, việc có thể dễ dàng thực hiện với chi phí rẻ bằng các công cụ công nghệ hiện nay. Khi một đề xuất của bất kỳ công dân nào nhận được một lượng ủng hộ nhất định từ cộng đồng, chính quyền sẽ có trách nhiệm xem xét và phản hồi nghiêm túc về đề xuất đó trong một thời hạn nhất định. Đây là cách làm hiệu quả để chính quyền có thể nhận diện và xử lý dần mớ tồn kho những việc nhỏ có thể đã bị bỏ quên, để mang lại cuộc sống an toàn, tiện lợi hơn cho người dân của mình.

Tôi thường nghĩ tới hình ảnh của một chiếc bánh đà, có thể sẽ cần rất nhiều nỗ lực để khiến nó bắt đầu quay do sức ì lớn. Nhưng khi đã có đà, động năng của chiếc bánh sẽ tiếp thêm sự tự tin và năng lượng để cả cỗ máy tiến nhanh hơn về phía trước một cách tự nhiên. Và khi đó người lái xe chỉ cần ngước mắt lên, hướng tới ngôi sao Bắc Đẩu của mình.

Đăng lại từ VnExpress

Bài viết Bắt đầu từ việc nhỏ đã xuất hiện đầu tiên vào ngày ADuBiz.

– Thầy ơi, liêm chính và đạo đức khác nhau như thế nào ạ?

– Liêm chính là bắt nhầm còn hơn bỏ sót.

– …

– Còn đạo đức là bỏ sót còn hơn bắt nhầm.

Bài viết Liêm chính và đạo đức đã xuất hiện đầu tiên vào ngày ADuBiz.

– Chương Tổng quan tài liệu em quên không trích dẫn 1 tài liệu rất quan trọng. Em biết đó là tài liệu nào không?

– Dạ thưa thầy Chủ tịch Hội đồng. Đó có phải là Báo cáo ABCXYZ do thầy làm Chủ biên phải không ạ?

– Ơ, em đã biết tài liệu đó quan trọng sao không trích dẫn vào?

– Dạ. Báo cáo thầy. Tại em không tìm được bản full text của báo cáo.

– Thế làm sao em biết có tài liệu đó

– Dạ vì em đọc được trong phần tài liệu tham khảo luận án của chị H, nghiên cứu sinh của thầy tốt nghiệp cách đây mấy năm ạ

– Biết thế rồi sao không trích lại?

– Dạ vì em được học là muốn trích dẫn tài liệu nào thì phải đọc được bản full text tài liệu đó. Nếu không thì sẽ mắc lỗi vi phạm đạo đức.

…

– Còn báo cáo đó của thầy là lưu hành nội bộ nên thư viện cũng không có. Em tìm chị S thì không có thông tin để liên lạc được. Số điện thoại của thầy em nhắn tin để xin thầy không trả lời, alo thầy không nghe máy. Email xin thầy cũng không trả lời. Em thử các cách mà không được ạ

…

– Với em thấy ngoài chị S, thì cũng chả có tác giả nào khác trích dẫn lại báo cáo đó. Nên khi đó em nghĩ chắc là vì báo cáo không quan trọng nên thôi em không cố tìm nữa.

…

-…. Nhưng hôm nay khi thầy hỏi cái là em biết nó quan trọng rồi ạ. Nhân tiện đây thầy cho em xin bản full text được không ạ.

Bài viết Khi thầy hỏi cái là em biết nó quan trọng rồi ạ đã xuất hiện đầu tiên vào ngày ADuBiz.

– Thầy, hôm nọ em đã chốt lịch, thầy bảo là chiều nay thầy sẽ dự họp được Hội đồng; mà sao em thấy nhân viên em báo thầy có việc đột xuất ạ

– À ừ ừ … ừm

– Ôi cuộc họp hội đồng này quan trọng lắm. Thầy có gắng sắp xếp giúp em. Em .đã lên lịch trước cả tuần rồi ạ.

– À ừ, mình xin lỗi. Mình có việc đột xuất. Thông cảm nhé.

– À. Hay là vì bọn nó xếp thầy làm thư ký Hội đồng nên thầy ngại không muốn làm. Để em bảo đổi lại thầy làm ủy viên Hội đồng nhé.

– Không. Mình vẫn làm thư ký suốt bao năm nay, mình có ngại việc bao giờ đâu. Cậu biết tình mình mà.

– Thế vậy sao …

– Mình nói thật nhé. Mình không muốn dự là vì mình muốn tránh khó xử cho cậu X, trưởng khoa, chủ tịch Hội đồng. Nó là thằng học trò mình từ thời sinh viên, dìu dắt bao lâu. Giờ mình làm thư ký, nó lại chủ tịch. Xong thể nào nó ra tranh việc của thư ký của mình. Mình biết tính nó, ứng xử khéo léo chuẩn chỉnh lắm. Nhưng như vậy là dở cho câu ý. Lãnh đạo mới lên thế là mất uy. Nên thôi, để mình nghỉ đi. Cậu giờ cũng đâu sửa kịp quyết định nữa.

Bài viết Lý do không dự họp Hội đồng đã xuất hiện đầu tiên vào ngày ADuBiz.

Lưu ý 1: Chọn đúng lĩnh vực thực chiến phù hợp với chủ đề PhD của bạn

Khi chọn lĩnh vực thực chiến để làm nền tảng cho nghiên cứu tiến sĩ của mình, việc đảm bảo rằng lĩnh vực này phù hợp và liên quan trực tiếp đến chủ đề nghiên cứu là vô cùng quan trọng. Điều này không chỉ giúp tận dụng tối đa những kinh nghiệm thực tế đã tích lũy, mà còn giúp các NCS dễ dàng hòa nhập vào môi trường học thuật mới. Chọn một chủ đề nghiên cứu tiến sĩ liên quan trực tiếp đến kinh nghiệm thực chiến sẽ mang lại nhiều lợi ích, từ việc hiểu sâu hơn về lĩnh vực nghiên cứu đến việc áp dụng các kỹ năng và kiến thức thực tiễn vào quá trình nghiên cứu.

Ví dụ, một NCS đã có nhiều năm kinh nghiệm thực chiến trong lĩnh vực thương mại điện tử, việc chọn một chủ đề PhD liên quan đến thương mại điện tử sẽ giúp họ phát huy những kiến thức và kỹ năng đã tích lũy được. Họ cũng sẽ có cái nhìn sâu sắc và toàn diện về các vấn đề thực tiễn, từ đó dễ dàng nhận diện và giải quyết các thách thức trong quá trình nghiên cứu. Ngược lại, NCS đó chọn một chủ đề không liên quan, chẳng hạn như quản trị nhân sự trong các tổ chức công, họ có thể gặp nhiều khó khăn do thiếu kiến thức chuyên sâu và kinh nghiệm thực tế trong lĩnh vực đó.

Ngoài ra, việc chọn chủ đề nghiên cứu phù hợp cũng giúp NCS tạo ra những đóng góp có giá trị cho lĩnh vực học thuật mà họ theo đuổi. Những phát hiện từ một nghiên cứu có nền tảng vững chắc có thể mang lại những ứng dụng thực tiễn quan trọng, đồng thời giúp mở rộng và làm phong phú thêm nền tảng lý thuyết của lĩnh vực đó. Tóm lại, lựa chọn đúng lĩnh vực thực chiến và chủ đề nghiên cứu không chỉ là bước khởi đầu quan trọng, mà còn là yếu tố then chốt quyết định sự thành công của hành trình học thuật.

Lưu ý 2: Kinh nghiệm thực chiến phải thực sự “thực”

Kinh nghiệm thực chiến cần phải là kinh nghiệm thực sự, chứ không phải là những trải nghiệm hời hợt hay tự đánh lừa bản thân. Điều này có nghĩa là kinh nghiệm thực chiến của NCS phải đến từ những trải nghiệm thực chiến mà họ đã thực sự tham gia và đóng góp vào và đạt được kết quả cụ thể. Những kinh nghiệm này cần phản ánh những thử thách, nỗ lực, kỷ luật và những thành tựu nhất định.

Khi kinh nghiệm thực chiến là thực, nó sẽ phản ánh được những hiểu biết sâu sắc và kỹ năng mà một NCS có thể áp dụng vào nghiên cứu học thuật một cách hiệu quả. Những kinh nghiệm này sẽ giúp NCS nhận diện và phân tích các vấn đề nghiên cứu từ một góc độ thực tế hơn, đồng thời giúp họ phát triển các phương pháp và chiến lược nghiên cứu phù hợp với thực tiễn.

Do đó, việc có được những kinh nghiệm thực chiến thực sự không chỉ giúp NCS tự tin hơn trong quá trình nghiên cứu mà còn mang lại những đóng góp có giá trị cho lĩnh vực học thuật. Những kinh nghiệm này giúp họ không chỉ tiếp cận các vấn đề nghiên cứu một cách toàn diện hơn mà còn phát triển những giải pháp và kiến thức mới có tính ứng dụng cao, góp phần vào sự phát triển của cả lĩnh vực thực tiễn và học thuật.

Trả lời cho câu hỏi: “Kinh nghiệm thực chiến có giúp gì khi làm PhD?”

Thực tế là kinh nghiệm thực chiến có thể không giúp ích gì trong giai đoạn đầu của hành trình làm PhD, và thậm chí còn có thể gây ra những tác động tiêu cực. Nguyên nhân là vì NCS đã quá quen với cách suy nghĩ và hành động nhanh chóng, hiệu quả trong môi trường thực tiễn. Trong khi đó, môi trường học thuật yêu cầu cách nhìn nhận vấn đề theo chiều dài thời gian từ quá khứ, hiện tại đến tương lai, và tiếp cận vấn đề từ nhiều góc độ khác nhau. Hơn nữa, các thuật ngữ và khái niệm chuyên môn sâu trong học thuật có thể gây khó chịu và làm một số người cảm thấy xa lạ, khó tiếp cận.

Tuy nhiên, về lâu dài, kinh nghiệm thực chiến lại trở thành lợi thế

Sau khi vượt qua giai đoạn làm quen, hiểu và thích nghi với lối tư duy và cách tiếp cận của môi trường học thuật, kinh nghiệm thực chiến của NCS sẽ trở thành một lợi thế vô cùng lớn. Ban đầu, sự chuyển đổi từ một môi trường thực tiễn đầy năng động sang một môi trường học thuật có thể gặp nhiều khó khăn, nhưng một khi đã thích nghi, ta sẽ bắt đầu thấy sự bổ sung lẫn nhau giữa hai lĩnh vực này.

Những lý thuyết, mô hình, khung lý thuyết và khái niệm học thuật mà NCS tiếp thu được trong quá trình nghiên cứu sẽ trở thành công cụ đắc lực giúp họ nhìn lại và soi chiếu kinh nghiệm thực chiến của mình. Từ cơ sở đó, NCS sẽ có khả năng phân tích các vấn đề từ nhiều góc độ khác nhau, không chỉ dựa trên kinh nghiệm cá nhân mà còn dựa trên các khung lý thuyết vững chắc. Những kiến thức này giúp họ hiểu rõ hơn về bản chất của các hiện tượng và sự kiện, tình huống trong thực tiễn.

Ngược lại, kinh nghiệm thực chiến sẽ giúp NCS hiểu sâu hơn và áp dụng hiệu quả hơn những kiến thức học thuật. Khi đã thực sự trải qua những sự kiện có thực, ta sẽ có khả năng đánh giá và kiểm chứng các lý thuyết và mô hình học thuật một cách thực tế hơn. NCS giờ đây có thể nhìn thấy những điểm mạnh và điểm yếu của các lý thuyết, từ đó có thể đóng góp vào việc hoàn thiện và phát triển chúng. Kinh nghiệm thực chiến còn giúp đưa ra những ví dụ cụ thể, sống động khi áp dụng các lý thuyết vào thực tế, làm cho nghiên cứu của NCS của trở nên phong phú và thực tế hơn.

Thêm vào đó, với sự kết hợp giữa kinh nghiệm thực chiến và kiến thức học thuật, NCS có thể phát triển các phương pháp và chiến lược mới, kết hợp những hiểu biết từ cả hai lĩnh vực để tạo ra những giải pháp sáng tạo và hiệu quả. Điều này không chỉ nâng cao chất lượng nghiên cứu mà còn đóng góp vào sự phát triển của lĩnh vực được nghiên cứu.

Về lâu dài, sự kết hợp này có thể dẫn đến những khám phá và sáng tạo đột phá. Những hiểu biết từ thực chiến có thể giúp NCS phát hiện ra những khía cạnh mới của các lý thuyết hiện có, thậm chí có thể phát triển những lý thuyết mới dựa trên nền tảng kinh nghiệm thực tế. Ngược lại, các lý thuyết học thuật sẽ cung cấp những công cụ phân tích và phương pháp nghiên cứu cần thiết để khám phá và khai thác sâu hơn những kinh nghiệm thực chiến của mình.

Do đó, sau khi vượt qua giai đoạn làm quen và thích nghi, kinh nghiệm thực chiến sẽ không chỉ trở thành một lợi thế lớn mà còn là một yếu tố quan trọng giúp NCS tiến xa hơn trong hành trình nghiên cứu học thuật. Sự kết hợp giữa kinh nghiệm thực tế và kiến thức học thuật sẽ mở ra những cơ hội mới, giúp NCS không ngừng phát triển và đạt được những thành tựu đáng kể trong lĩnh vực của mình.

Lời khuyên cho những ai có kinh nghiệm thực chiến khi bắt đầu hành trình học thuật

Nếu bạn đã có nhiều kinh nghiệm thực chiến và đang bắt đầu bước chân vào con đường học thuật, hãy tạm thời quên đi những thành tựu, kinh nghiệm và vị thế của mình trong môi trường thực tiễn. Để thành công trong môi trường học thuật, bạn cần đón nhận nó với tâm thế như một đứa trẻ 6 tuổi lần đầu bước chân vào cổng trường tiểu học – đầy tò mò, khiêm tốn và sẵn sàng học hỏi. Đây là một sự thay đổi tư duy quan trọng, giúp bạn mở lòng tiếp thu những kiến thức mới, phương pháp mới và lối tư duy khác biệt mà môi trường học thuật mang lại.

Trong môi trường học thuật, những gì bạn đã biết và đã trải qua có thể không còn phù hợp hoặc hữu ích ngay lập tức. Các lý thuyết và mô hình bạn sẽ tiếp xúc thường đòi hỏi một cách tiếp cận sâu sắc và mang tính hệ thống hơn so với những gì bạn đã trải nghiệm trong thực tế. Vì vậy, kỹ năng “unlearn” – học cách quên đi những điều đã biết – trở nên vô cùng quan trọng. Điều này không có nghĩa là bạn sẽ loại bỏ hoàn toàn những kinh nghiệm trước đây, mà là bạn sẽ tạm thời gác lại những kiến thức cũ để có thể tiếp nhận những kiến thức mới một cách khách quan và toàn diện.

Học cách “unlearn” giúp bạn tránh được những định kiến và lối mòn tư duy cũ, từ đó bạn sẽ dễ dàng hơn trong việc thích nghi với phương pháp nghiên cứu khoa học. Bạn sẽ nhận thấy rằng môi trường học thuật đòi hỏi một sự phân tích sâu hơn, một tầm nhìn rộng hơn và một cách tiếp cận vấn đề mang tính khái quát hơn. Những kinh nghiệm thực chiến, nếu không được điều chỉnh và hiểu theo cách học thuật, có thể trở thành rào cản trong quá trình nghiên cứu và học tập của bạn.

Hãy tưởng tượng mình như một tờ giấy trắng, sẵn sàng tiếp nhận những lý thuyết và khái niệm mới, học hỏi từ những nghiên cứu đã được thực hiện trước đó và từ những người có kinh nghiệm trong lĩnh vực học thuật. Đây là quá trình làm mới bản thân, giúp bạn trở nên linh hoạt hơn trong tư duy và sẵn sàng đối mặt với những thách thức mới. Sự khiêm tốn và tinh thần học hỏi không ngừng sẽ là chìa khóa để bạn tiến xa hơn trên con đường học thuật.

Nhớ rằng, những kinh nghiệm và thành tựu trong môi trường thực chiến không bị mất đi, chúng chỉ tạm thời lùi vào hậu trường để nhường chỗ cho những kiến thức học thuật mới. Khi bạn đã tiếp thu đủ kiến thức và hiểu được cách tư duy học thuật, những kinh nghiệm thực chiến sẽ quay trở lại và kết hợp với những gì bạn đã học, tạo nên một sự hiểu biết toàn diện và sâu sắc hơn.

Trong hành trình này, hãy luôn giữ tinh thần cầu tiến và đừng ngại hỏi những câu hỏi mà bạn cho là cơ bản. Mọi sự học hỏi đều bắt đầu từ những bước đi nhỏ, và không có gì sai khi bạn phải bắt đầu từ đầu trong một lĩnh vực mới. Kỹ năng “unlearn” sẽ không chỉ giúp bạn tiếp nhận kiến thức mới một cách hiệu quả hơn mà còn giúp bạn phát triển một cách toàn diện, kết hợp hài hòa giữa lý thuyết và thực tiễn, giữa học thuật và kinh nghiệm thực chiến.

Nếu độc giả muốn nghe thêm về topic này, đặc biệt nêu những trường hợp điển hình của việc thực chiến làm hỏng việc hoặc nhờ bỏ qua thực chiến mà đi xa được thì có thể mời TS. Phạm Hiệp – tác giả của bài viết một cốc cafe.

Bài viết Kinh nghiệm thực chiến giúp gì khi làm Tiến sĩ? đã xuất hiện đầu tiên vào ngày ADuBiz.

Nhưng trong những ngày chuẩn bị lên đường, những lúc sắp xếp đồ đạc 1 mình, hoặc ngồi một mình trước máy tính, có thể bạn cũng lại đang… run sợ, hoặc ít nhất là thấp thỏm, lo lắng. Ôi, 3 hay 4 năm học tới không biết mình phải làm như thế nào? Mình thi IELTS được 7.5 nhưng từng đó liệu đã đủ để viết cả luận án 200 trang; phương pháp mình mới học được 1 chút, biết chạy 1-2 model, liệu đã đạt yêu cầu? Liệu giáo có ép mình xuất bản thật nhiều không? Nếu giáo ép mà mình không làm được thì sao? Nghĩ đến đó là bạn đã vã hết cả mồ hôi. Nhưng nỗi lo này biết chia sẻ với ai? Khi mà giờ đi đâu cũng chỉ nghe thấy lời chúc mừng, tung hô. Rồi thì bao nhiêu việc khác nó ập vào: chia tay, chia chân, đi ăn nốt mấy món ngon đặc sản, rồi mua thêm đồ; chưa kể mấy trung tâm tư vấn học bổng còn đang đặt kín lịch nhờ bạn đến chia sẻ kinh nghiệm thành công với đàn em nữa chứ.

Nhưng những “ảo giác” đó không thay đổi được 1 thực tế: đó là 1 núi việc đang chờ bạn trong 3-4 năm trước mắt mà bạn – thực lòng mà nói – đang không quá tự tin. Nhưng phải chuẩn bị những gì thì bạn cũng lại không biết.

Và hôm nay, tôi chỉ xin “mách” bạn 1 thứ thôi. Có nhiều thứ cần chuẩn bị, nhưng 1 trong những thứ quan trọng nhất, đó là “tâm thế”. Và như tiêu đề, tôi khuyên bạn hãy tự trang bị cho mình 1 tâm thế như người mắc bệnh nan y đi gặp bác sỹ (ở trường hợp này, giáo của bạn, thầy của bạn ở trường mới chính là bác sỹ đấy). Tâm thế đúng sẽ định hình hành vi đúng cho bạn trong suốt quá trình học PhD. Để tôi thử phân tích vài điểm:

Thứ nhất, bị bệnh nan y tức là 1 là sống – 2 là chết. Người học PhD cũng vậy, 1 là tốt nghiệp – 2 mất hết sự nghiệp, lỡ hết các cơ hội khác, mất niềm tin từ gia đình, người thân (thậm chí từ vị trí niềm tự hào của cả dòng họ, trở thành nhân vật bỏ đi).

Thứ hai, bị bệnh nan y tức là phải ưu tiên hết vào việc chữa bệnh. Trước đây sở thích gì mà không phù hợp với việc chữa bệnh là phải bỏ. Ăn vặt – bỏ; tập thể thao – bỏ; chơi bời – bỏ; thức khuya – bỏ… Tóm lại cần thiết là phải bỏ, là phải thay đổi thói quen, hành vi hàng ngày của mình. Học PhD cũng vậy, cái gì ảnh hưởng đến việc tốt nghiệp, hoàn thành việc học là phải bỏ và điều chỉnh ngay và luôn.

Thứ ba, bị bệnh nan y là phải rất kiên nhẫn. Nếu không đã không phải nan y, chỉ là bệnh xoàng thôi. Học PhD cũng vậy, không kiên nhẫn, bình tĩnh đi từng bước mà cứ thích nhảy cóc, đốt cháy giai đoạn là chỉ có hỏng thôi. Chúng ta có 3-4 thậm chí 5 năm để giải quyết duy nhất 1 vấn đề nghiên cứu cơ mà, tại sao phải vội vã.

Thứ tư, bị bệnh nan y tức là phải tin tưởng, phối hợp với bác sỹ, tuân theo phác đồ điều trị với bác sỹ. Tương tự như vậy, học PhD thì phải tin tưởng, phối hợp với giáo, tuân theo lộ trình học tập mà giáo đã giao. Làm gì có bệnh nhân nào tự lên phác đồ điều trị cho mình; thế nhưng nhiều NCS lại cứ thích cãi giáo, giáo bảo làm 1 đằng, xong làm 1 nẻo; rồi than giáo không hỗ trợ, không tôn trọng tự do học thuật.

Đấy, kể sơ sơ 4 điểm. Hy vọng giúp ích được gì đó cho các bạn chuẩn bị học đang bắt đầu vào học PhD. Cũng cần nói thêm: cũng như bệnh nan y, không phải ai cũng chiến thắng bệnh tật kể cả khi đã làm đúng từ đầu đến cuối. Học PhD cũng vậy, kể cả bạn đã làm đúng từ đầu đến cuối, và cũng đã rất nỗ lực, việc không tốt nghiệp được hoặc tốt nghiệp không đúng hạn là điều bình thường. Hãy chuẩn bị cả tâm thế trong trường hợp xấu nhất để chả may, khi nó rơi vào mình cũng đón nhận bình tĩnh.

À, thực ra cũng có 1 điểm khác biệt giữa chữa bệnh nan y và học PhD. Đó là chả may khi 1 bệnh nhân không qua khỏi, thì những người khác sẽ làm 1 lễ viếng trang trọng, tưởng nhớ người bệnh, ca ngợi những đóng góp của người bệnh trong cuộc sống và công việc khi còn đương thời. Nhưng nếu bạn trượt PhD thì chả ai làm gì cho bạn đâu, chỉ có bạn gặm nhấm thất bại một mình mà thôi!

Bài viết Tâm thế của nghiên cứu sinh – Hãy xem mình như người mắc bệnh nan y đi gặp bác sỹ đã xuất hiện đầu tiên vào ngày ADuBiz.

Cho đến khoảng những năm 2000, việc trường phổ thông ở Việt Nam chỉ dạy được 1 buổi/ngày cho học sinh (sáng hoặc chiều) vẫn là rất phổ biến. Sau giờ học, nếu không phải học thêm, hoặc gia đình không có điều kiện quản lý, học sinh sẽ khá tự do, nhiều cháu sẽ rủ nhau đi chơi và thi thoảng chúng ta lại được nghe tường thuật về 1 sự kiện đáng tiếc như kể ở trên.

Nhận thấy bất cập của vấn đề này, từ những năm 1990 Bộ GD&ĐT đã có chủ trương khuyến khích và hỗ trợ các trường phổ thông trong cả nước tổ chức dạy 2 buổi/ngày (học sinh học từ sáng đến chiều, trong nhiều trường hợp sẽ là ăn bán trú tại trường luôn). Điều này được xem là 1 giải pháp có nhiều lợi ích:

• Thứ nhất, việc này hạn chế được việc học sinh rủ nhau đi chơi tự phát, dẫn đến những tai nạn đáng tiếc xảy ra
• Thứ hai, việc này hạn chế được việc học thêm, dạy thêm vô tội vạ trước đó, do thầy/cô giáo tổ chức ở nhà riêng/địa điểm ngoài nhà trường.
• Thứ ba, việc này cũng tạo tiền đề cho việc nhà trường có thể phát triển các chương trình giáo dục tổng thể, chuyên biệt, cá nhân hóa, theo dạng câu lạc bộ, chương trình ngoài giờ … chứ không đơn thuần là dạy văn hóa hay các môn cơ bản như trước.
• Thứ tư, việc này cũng “giải phóng” phụ huynh, để phụ huynh yên tâm đi làm 8h/ngày, không phải lo đón con, trông con như trước nữa.

Cho đến hiện nay, chỉ tiêu số lượng học sinh đi học 2 buổi/ngày hoặc số lượng lớp học đi học 2 buổi/ngày đã trở thành những chỉ số được theo dõi, thống kê hàng năm, bên cạnh nhiều chỉ tiêu khác của ngành GD&ĐT (xem thêm thông tư số 39/2011/TT-BGDĐT và quyết định số 4998/QĐ-BGDĐT của Bộ GD&ĐT).

Thực hiện chủ trương này, một loạt các khung pháp lý, từ cấp Bộ đến địa phương đã được ban hành nhằm đảm bảo việc triển khai dạy 2 buổi/ngày này một cách hiệu quả, chất lượng, minh bạch, tránh lạm dụng, biến tướng.

Đối sánh với thế giới thì hoc 2 buổi/ngày cũng là xu hướng chung được nhiều nước trên thế giới cố gắng áp dụng từ hàng chục năm trở lại đây. Trong tiếng Anh, thuật ngữ để chỉ việc tổ chức lớp học theo mô hình 2 buổi/ngày được gọi là “one shift school” hoặc “single shift school” – hàm ý học 1 lớp từ sáng đến chiều; để phân biệt với mô hình cũ là “double shift school” (sáng 1 lớp, chiều 1 lớp khác nhau) (ví dụ: xem mô hình tại Liên Xô cũ và báo cáo của OECD).

So với mô hình 1 buổi/ngày (hay double shift school) thì rõ ràng mô hình 2 buổi/ngày (hay one/single shift school) cần nhiều chuẩn bị về điều kiện, cơ sở vật chất, nguồn lực hơn. Cụ thể, để duy trì được mô hình 2 buổi/ngày, thì từng trường học phải đảm bảo được một số điều kiện sau đây:

• Một là, tỷ lệ lớp phòng học/ lớp học phải đảm bảo tối thiểu 1/1, nghĩa là mỗi lớp học phải có tối thiểu 1 phòng học để dùng cả ngày.
• Hai là, phải đủ số giáo viên để có thể dạy được cả ngày (ví dụ ở bậc tiểu học không thể nào 1 cô có thể dạy cả lớp từ sáng đến chiều được)
• Ba là, khung chương trình phải đủ để lấp đầy lịch cả ngày.
• Bốn là, nguồn lực tài chính để chi trả cho các chi phí phát sinh.

Tại Việt Nam, trong những năm qua, dù rất cố gắng nhưng tỷ lệ lớp học hoặc học sinh phổ thông được học 2 buổi/ngày vẫn tương đối thấp, chủ yếu tập trung ở các thành phố lớn nơi có điều kiện kinh tế tốt hơn. Để có thể triển khai được mô hình 2 buổi/ngày thì điều kiện số 1 kể trên (phòng học/lớp học tối thiểu 1) là tiên quyết. Tại một số nơi, khi mà điều kiện số 1 này thỏa mãn nhưng 3 điều kiện còn lại chưa thỏa mãn thì mô hình xã hội hóa, cho phép các trung tâm, đơn vị tư nhân trong giáo dục tham gia cung cấp dịch vụ đào tạo theo nhu cầu của gia đình học sinh là giải pháp được lựa chọn. Theo đó, Nhà trường sẽ tổ chức giảng dạy chương trình chính khóa khoảng 1.5 buổi, khoảng 0.5 buổi còn lại (tương đương 2-3 tiết) sẽ do trung tâm, đơn vị tư nhân đảm nhiệm. Nội dung giảng dạy ở 2-3 tiết này thường sẽ là toán tăng cường, tiếng Anh tăng cường, STEM, các môn năng khiếu …. Tất nhiên, về nguyên tắc, đây là phần nội dung tự nguyện và học sinh có quyền không học nội dung này, nếu không muốn. Mặc dù không có số liệu chính xác, nhưng có thể nói mô hình 2 buổi/ngày theo phương thức xã hội hóa này mới là phổ biến nhất ở Việt Nam hiện nay, rất ít trường/địa phương hoàn toàn tự triển khai được mô hình 2 buổi/ngày với lực lượng giáo viên và chương trình của chính Nhà trường.

Mấy ngày hôm nay, trên mạng xã hội và truyền thông, câu chuyện về mô hình 2 buổi/tuần này bỗng nhiên trở nên nóng hơn bao giờ hết. Căn nguyên xuất phát từ một số bài viết của Facebooker – KOL nổi tiếng trong ngành giáo dục tên là Thái Hạo (ví dụ “Giáo dục đang vỡ trận”, hay “Nhà trường đang bị biến thành trại giáo dưỡng?”). Trong các bài viết này, anh Thái Hạo đã chỉ trích mô hình 2 buổi/ngày theo phương thức xã hội hóa này, với một số nội dung chính, xin được tóm tắt như sau:

• (i) “Nhà trường cấu kết với những ‘trung tâm’ bên ngoài để bày ra đủ thứ ‘môn học’ trên trời dưới đất” có chất lượng không được kiểm soát.
• (ii) Học sinh và phụ huynh không có quyền lựa chọn, mà bắt buộc phải đăng ký học thông qua “’Đăng ký tự nguyện’, nhưng nếu ai không hoặc chưa kịp đăng ký thì liền bị gọi điện, nhắn tin, thúc dục, dọa nạt, mời” lên trường ‘làm việc’”.
• (iii) Ai vẫn nhất quyết không đăng ký cho con học thì học sinh “sẽ phải ra khỏi lớp, lang thang nơi gốc cây, ghế đá sân trường trong giữa buổi học (vì nhà trường thường xếp những tiết học “tăng cường” này xen lẫn với các tiết học trong buổi chính khóa).”

(Trong “ “ là chữ của anh Thái Hạo)

Các bài viết của anh Thái Hạo, theo thuật ngữ mạng xã hội, có thể nói đã “go viral” với lượng comment, like, share rất lớn, kéo theo nhiều bài viết, bài báo phản ánh về “vấn nạn” kể trên. Phần lớn mọi người đều đồng tình với quan điểm của anh Thái Hạo về việc cần phải “quét sạch những thứ rác rưởi này ra khỏi môi trường giáo dục” (chữ của anh Thái Hạo trong “ “).

Về phần mình, tôi cho rằng nếu (i) – (iii) kể trên là đúng hoàn toàn 100% thì tôi cũng kịch liệt phản đối. Việc ép buộc học sinh đi học những chương trình có chất lượng kém chắc chắn là một việc cần phải chấm dứt ngay và luôn. Tuy vậy, tôi e rằng thực tế chưa chắc lúc nào cũng như vậy, bởi vì:

• (a) Tất cả các chương trình muốn triển khai ở các trường đều phải được Sở GD&ĐT thẩm định và phê duyệt.
• (b) Không phải trường nào cũng ép buộc học sinh phải đăng ký.
• (c) Không phải trường nào cũng xếp lịch các tiết học tăng cường xen lẫn với các tiết học chính khóa.
• Tôi không biết khi viết những bài trên, anh Thái Hạo đã có khảo sát đầy đủ chưa, liệu có phải 100% các trường đều đang triển khai theo (i) – (iii) như anh nói, hay có bao nhiêu % các trường vẫn đảm bảo (a) – (c) kể trên?

Nếu (a) – (c) được đảm bảo thì có lý do gì để phản đối? Hoặc vẫn có 1 tỷ lệ nhất định các trường thực hiện tốt (a) – (c) thì phải chăng anh Thái Hạo đang vơ đũa cả nắm? Ở góc độ phụ huynh, rõ ràng sẽ có 1 lượng phụ huynh nhất định thích các chương trình này vì tiện ích không phải đón đưa nhiều, chi phí cạnh tranh hơn học thêm bên ngoài và chất lượng có Sở GD&ĐT thẩm định.

Nếu những chương trình này bị cấm hoàn toàn, sẽ có 1 nhóm học sinh thay vì “lang thang nơi gốc cây, ghế đá sân trường trong giữa buổi học” như lời anh Thái Hạo, sẽ chuyển thành “lang thang” ngoài đường và rất có thể có nguy cơ gặp phải những tại nạn đáng tiếc như tôi viết đầu bài. Khi đó, liệu anh Thái Hạo có chịu được trách nhiệm được không?

Một người bạn tôi, người vốn là giáo viên phổ thông ở 1 trường công; nay đã bỏ việc và làm cho trung tâm dạy thêm theo mô hình trên để có thời gian tự do hơn, thu nhập tốt hơn. Và qua lời anh Thái Hạo, bỗng chốc, bạn tôi đã trở thành một “thứ rác rưởi” trong “môi trường giáo dục”?

Hai câu hỏi trên tôi hỏi trước tiên anh Thái Hạo? Và tôi cũng để hỏi tất cả các bạn ủng hộ anh.

Chúng ta ai cũng mong muốn con cái mình được thụ hưởng 1 nền giáo dục tốt và tử tế. Nhưng cách thức vận hành 1 nền giáo dục tốt và tử tế đó như thế nào thì cũng rất đa dạng. Tốt và tử tế theo cách tiếp cận của người này, đôi khi lại là tệ và bất lương theo góc nhìn của người khác.

Bài viết Mô hình học 2 buổi/ngày và “Vấn đề rác rưởi trong môi trường giáo dục” đã xuất hiện đầu tiên vào ngày ADuBiz.