Nhiều học giả Việt Nam gần đây truy cập trang của Sage thì phát hiện mình không thể vào được nữa. Trang web hiện thông báo không cho phép truy cập, hoặc đơn giản là không tải được nội dung. Điều này khiến nhiều người lo lắng và đặt câu hỏi liệu mình có làm gì sai, có bị theo dõi hay có bị ảnh hưởng gì lâu dài đến việc học tập và nghiên cứu hay không. Thực tế, trong hầu hết các trường hợp, chuyện này không phải do lỗi cá nhân của người dùng và cũng không phải vì bạn bị nhắm đến một cách riêng lẻ. Nguyên nhân nằm ở cách các nhà xuất bản học thuật lớn, trong đó có Sage, quản lý và bảo vệ hệ thống truy cập của họ.
Có thể hình dung đơn giản rằng mỗi đường mạng truy cập vào Sage sẽ được xem như một mã định danh. Đường mạng này có thể là mạng cá nhân, mạng từ quán cà phê, mạng từ trường đại học… Khi có dấu hiệu cho thấy đường truy cập này bị sử dụng theo cách mà nhà xuất bản không cho phép, họ sẽ truy ra và chặn mã định danh của đường truyền ấy.
Sci-hub hoạt động bằng cách lấy bài báo trực tiếp từ các trang xuất bản học thuật. Các nhà xuất bản biết rõ điều này và luôn giám sát hệ thống của họ để phát hiện những cách truy cập bất thường. Khi họ nhận thấy có quá nhiều bài bị lấy trong thời gian ngắn, hoặc các yêu cầu truy cập không giống với hành vi đọc bình thường của con người, hệ thống sẽ tự động kích hoạt cơ chế chặn.
Điều quan trọng là hệ thống này không phân biệt được đâu là Sci-hub, đâu là người dùng bình thường. Nó chỉ nhìn thấy rằng đường truy cập đó có liên quan đến việc lấy bài không hợp lệ. Vì vậy, nếu nhà khoa học tình cờ sử dụng cùng đường truy cập đó, họ cũng sẽ bị chặn theo, dù bản thân không hề có ý định hay hành vi gì sai. Việc bị chặn thường xảy ra ngay sau khi truy cập Sci-hub là vì các tín hiệu bất thường xuất hiện rất rõ trong khoảng thời gian ngắn. Hệ thống của Sage được thiết kế để phản ứng nhanh và hoàn toàn tự động, giống như một cánh cửa cuốn đóng lại ngay khi phát hiện dấu hiệu không an toàn, mà không cần con người ngồi kiểm tra từng trường hợp.
Nhiều người lo rằng mình có bị ghi sổ đen hay bị theo dõi cá nhân hay không. Trong thực tế, điều này hầu như không xảy ra. Việc chặn chỉ áp dụng tạm thời cho đường truy cập, chứ không gắn với danh tính cá nhân, không ảnh hưởng đến hồ sơ học tập, nghiên cứu hay uy tín học thuật. Khi đổi sang một đường truy cập khác hoặc sau một thời gian nhất định, quyền truy cập thường sẽ tự động được khôi phục. Một dấu hiệu dễ nhận biết là nhà khoa học chỉ không vào được Sage khi dùng một mạng cụ thể, trong khi chuyển sang mạng khác thì mọi thứ lại bình thường. Thậm chí, đôi khi ngay cả những bài báo miễn phí cũng không mở được nếu đường truy cập đang bị chặn.
Giải pháp
Trong nhiều trường hợp, việc không truy cập được Sage sau khi vào Sci-hub chỉ mang tính tạm thời và có thể được khắc phục khá đơn giản. Một trong những cách thường được áp dụng là khởi động lại modem mạng. Đối với những kết nối internet sử dụng địa chỉ mạng thay đổi theo thời gian, việc khởi động lại modem có thể giúp hệ thống cấp một đường truy cập mới, từ đó cho phép người dùng truy cập lại các trang học thuật như bình thường. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng đây không phải là giải pháp triệt để. Nếu tiếp tục truy cập Sci-hub trên cùng đường mạng đó, khả năng bị Sage tự động chặn trở lại là rất cao.
Vì lý do này, một lựa chọn an toàn hơn là hạn chế trực tiếp truy cập Sci-hub và thay vào đó nhờ sự hỗ trợ từ những người có quyền truy cập hợp pháp vào các cơ sở dữ liệu học thuật. Hiện nay có nhiều cộng đồng học thuật hoạt động rất tích cực trong việc hỗ trợ chia sẻ bài báo khoa học giữa các nhà nghiên cứu. Một số cộng đồng được nhiều người biết đến có thể kể đến như PhD Hub, VietPhD, Research Coach in Social Sciences, hoặc trang web Science hub Mutual Aid. Thông qua các kênh này, nhà khoa học có thể tiếp cận tài liệu cần thiết mà không làm gián đoạn khả năng truy cập vào các trang xuất bản chính thống.
Một giải pháp khác mà nhiều người nhắc tới là sử dụng các dịch vụ VPN. Về mặt nguyên lý, VPN tạo ra một đường truy cập internet khác so với đường mạng đang bị chặn, từ đó có thể giúp truy cập lại các trang như SAGE. Tuy nhiên, cần hiểu rằng đây chỉ là một biện pháp mang tính kỹ thuật, không giải quyết gốc rễ của vấn đề. Nếu tiếp tục có những hoạt động bị hệ thống của nhà xuất bản đánh giá là bất thường, việc bị chặn vẫn có thể lặp lại. Ngoài ra, việc sử dụng VPN cũng cần được cân nhắc cẩn trọng để không vi phạm quy định của cơ quan, trường đại học hoặc tổ chức mà nhà khoa học đang công tác. Trong phạm vi bài viết này, tác giả không quảng bá cho các phần mềm VPN nào. Người đọc có thể tham khảo những công cụ VPN được Google đánh kiểm định và đánh giá.
Nhìn chung, giải pháp bền vững nhất vẫn là ưu tiên các con đường tiếp cận tài liệu hợp pháp và mang tính cộng đồng. Việc dựa vào mạng lưới học thuật, trao đổi trực tiếp với đồng nghiệp hoặc tác giả, và tận dụng các nguồn mở giúp giảm rủi ro bị gián đoạn truy cập, đồng thời tránh những phiền toái không đáng có trong quá trình nghiên cứu.
