Theo một nghiên cứu mới, các biên tập viên khách mời của các số tạp chí đặc biệt đã lạm dụng quyền hạn để xuất bản một lượng lớn bài báo của chính mình.
Theo nghiên cứu được đăng tải dưới dạng preprint trên arXiv vào ngày 12 tháng 1 vừa rồi, trong 13% các số đặc biệt (special issues) do một số nhà xuất bản lớn phát hành trong thập kỷ qua, biên tập viên khách mời đã tự mình đóng góp hơn một phần ba số lượng bài báo. Trong một số trường hợp, số lượng bài báo do biên tập viên đứng tên tác giá thậm chí vượt quá quy định của chính tạp chí đó. Các tác giả nghiên cứu trên cho rằng, tỷ lệ đứng tên của biên tập viên khách mời cao như vậy đặt ra những nghi vấn về xung đột lợi ích và cấu thành một hình thức vi phạm đạo đức học thuật, tương tự như việc tự trích dẫn quá mức trong các bài báo khoa học.
Dorothy Bishop, nhà tâm lý học tại Đại học Oxford bình luận rằng đây là “một bài báo mang tính cột mốc”; “nó cho thấy các nhà xuất bản đang tắc trách trong việc thực thi các quy tắc của chính họ về vấn đề này. Và điều này đã tạo cơ hội cho những người thiếu đạo đức muốn đánh bóng hồ sơ xuất bản của mình” công bố được nhiều bài báo hơn.
Các tác giả Paolo Crosetto (Đại học Grenoble Alpes), Pablo Gómez Barreiro (Vườn thực vật Hoàng gia Kew), và Mark Hanson (Đại học Exeter) viết rằng số lượng các số đặc biệt do biên tập viên khách mời phụ trách đã tăng nhanh trong những năm gần đây và đại diện cho “sự chuyển giao quyền lực biên tập lớn nhất trong lịch sử xuất bản khoa học”. Thông thường, các biên tập viên khách mời không bình duyệt bài báo của bản thân; các biên tập viên cơ hữu của tạp chí giữ quyền quyết định cuối cùng về việc từ chối hay chấp nhận bài nộp. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu viết rằng, các nhà xuất bản có động cơ kinh tế để chấp nhận ngay cả những bài báo kém chất lượng do biên tập viên khách mời viết, bởi vì các biên tập viên này làm việc miễn phí và còn chiêu mộ các tác giả khác đóng góp cho các số đặc biệt.
Crosetto và các đồng nghiệp đã xem xét quyền tác giả của gần 1 triệu bài báo được xuất bản trong gần 111.000 số đặc biệt bởi 5 nhà xuất bản kể từ năm 2015. Nhiều trong số đó xuất bản trên các tạp chí của MDPI và Frontiers, hai nhà xuất bản truy cập mở vì lợi nhuận có số lượng lớn các số đặc biệt và thu phí đăng bài từ tác giả. Các nhà nghiên cứu cũng bao gồm các số đặc biệt trong các tạp chí thuộc sở hữu của gã khổng lồ xuất bản vì lợi nhuận Springer Nature, và các tạp chí Philosophical Transactions of the Royal Society A và B của Hiệp hội Hoàng gia (phi lợi nhuận), vốn chỉ xuất bản các số đặc biệt.
Nhóm nghiên cứu xác định rằng bất kỳ số đặc biệt nào mà biên tập viên khách mời đóng góp hơn 33% số bài báo đều được coi là quá mức. Họ lập luận rằng một biên tập viên khách mời nên chiêu mộ hai tác giả khác cho mỗi bài báo mà biên tập viên đó đóng góp, nhằm thúc đẩy “một cuộc thảo luận rộng rãi hơn”. Họ cho rằng bất kỳ tỷ lệ nào cao hơn đều được coi là “xuất bản để hỗ trợ bản thân” (Publishing In Support of Self), hay viết tắt là PISS. Các tác giả đã sử dụng từ viết tắt này một cách châm biếm xuyên suốt bài báo.
Nhìn chung, cứ bảy bài báo thì có một bài do biên tập viên của số đặc biệt đó viết. Và khoảng 13% các số đặc biệt đã vượt qua mức PISS 33%. MDPI nổi bật vì số lượng áp đảo, chiếm tới 87% các số đặc biệt vượt ngưỡng PISS này. Trong khoảng 1% các số đặc biệt, gần như tất cả các bài báo đều do biên tập viên khách mời viết.
Crosetto thừa nhận rằng phân tích này không cung cấp bằng chứng trực tiếp cho thấy các bài báo trong số đặc biệt kém chất lượng hay gian lận. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng hầu hết các biên tập viên khách mời đều tuân thủ các quy tắc để kiểm soát chỉ số PISS. Tuy nhiên, ông cho rằng mô hình xuất bản này tạo ra các động cơ mà có thể làm suy yếu sự chặt chẽ của quy trình bình duyệt. “Có thể các bài báo này đều được phản biện, nhưng nó phản hồi rất yếu hoặc thực sự bị giảm nhẹ so với những gì bạn mong đợi từ một quy trình bình duyệt không có xung đột lợi ích.”
Trong một tuyên bố, giám đốc quan hệ công chúng của MDPI, Jisuk Kang, cho biết nhà xuất bản này rất coi trọng các lo ngại xoay quanh sự độc lập của ban biên tập. “MDPI có các biện pháp bảo vệ rõ ràng để quản lý các xung đột lợi ích tiềm ẩn, và chúng tôi tiếp tục tăng cường giám sát các số đặc biệt.” Kang cho biết các bản thảo nộp cho số đặc biệt đều trải qua quy trình đánh giá biên tập giống như các bài nộp thông thường. Các bản thảo của biên tập viên khách mời cũng phải trải qua sự đánh giá của một thành viên ban biên tập.
Trong một tuyên bố riêng, Frontiers đã mô tả các biện pháp bảo vệ biên tập tương tự. Nhà xuất bản này giới hạn số lượng bài báo mà biên tập viên khách mời có thể đóng góp, nhưng cho phép các trường hợp ngoại lệ. (Nhóm của Crosetto phát hiện khoảng 8% các số đặc biệt của Frontiers vượt quá ngưỡng 33% của nghiên cứu). Frontiers cho biết tỷ lệ cao hơn có thể phản ánh “quy mô bộ sưu tập nhỏ hoặc một chủ đề chuyên sâu cao” mà biên tập viên khách mời là một chuyên gia uy tín.
Bất chấp những lo ngại mà nghiên cứu của Crosetto nêu ra, kết quả cũng cho thấy tình trạng biên tập viên khách mời đăng bài trong các số đặc biệt đang có chiều hướng giảm. Đối với MDPI, tỷ lệ này giảm từ 18,3% năm 2021 xuống còn 13,1% năm 2024 trên tất cả các số đặc biệt. Frontiers, tạp chí áp dụng mức trần 25% cho bất kỳ số đặc biệt nào, cũng ghi nhận sự sụt giảm. Hanson cho rằng các xu hướng này cho thấy “một số nhà xuất bản ít nhất đang cố gắng thực hiện nghiêm túc các hướng dẫn” về kiểm soát phần trăm đăng bài của các biên tập viên khách mời.
Các số đặc biệt đã gây ra nhiều tranh cãi trong quá khứ. Theo phân tích năm 2023 của nhóm Crosetto, MDPI và Frontiers đã chứng kiến tăng trưởng số lượng công bố rất nhanh chóng sau năm 2015, phần lớn nhờ vào các số đặc biệt. Trong tất cả các bài báo do MDPI xuất bản năm 2022, 88% xuất hiện trong các số đặc biệt. (MDPI cho biết con số này hiện đã giảm xuống còn 55%). Các tác giả đã báo cáo việc bị gửi thư rác (spam) yêu cầu đóng góp cho các số đặc biệt, và các bài báo gian lận có nguồn gốc từ các “xưởng sản xuất bài báo giả” (paper mills) đã tràn lan trong một số ấn phẩm này.
Những câu hỏi xoay quanh các số đặc biệt có lẽ sẽ vẫn còn tiếp diễn. Khi xem xét các số đặc biệt về tự kỷ, Bishop cho biết bà đã tìm thấy những bài báo trình bày các ý tưởng phi chính thống “mà trước đây sẽ không bao giờ được in. Cơ chế số đặc biệt là thứ mà những người có quan điểm rất lập dị có thể độc chiếm.”
Dịch từ Science
