Xuất bản học thuật đang đứng trước bước ngoặt quan trọng, nơi khả năng tiếp cận thông tin không chỉ đơn thuần là yêu cầu tuân thủ mà còn là vấn đề đạo đức và cơ hội đổi mới. Dù phong trào truy cập mở đã giúp nghiên cứu khoa học tiếp cận được nhiều độc giả hơn, khả năng tiếp cận thực sự còn rộng hơn rất nhiều: nó liên quan đến việc mọi người, bất kể điều kiện thể chất hay nhận thức, đều có thể tiếp cận và sử dụng tri thức học thuật một cách hiệu quả.
Tuy nhiên, thực tế hiện nay cho thấy một khoảng cách lớn giữa mục tiêu phổ cập tri thức và con số thực tiễn: chỉ khoảng 2,4% tập tài liệu PDF đáp ứng đầy đủ các tiêu chí về khả năng truy cập. Trong khi đó, có tới một phần tư dân số thế giới được chẩn đoán gặp các vấn đề về thị giác và gần 10% mắc chứng khó đọc, những đối tượng lẽ ra cần được ưu tiên tiếp cận lại bị loại trừ bởi hạn chế của các định dạng. Đáng chú ý, khoảng 80% người khuyết tật trên toàn cầu sống tại các quốc gia đang phát triển, nơi các học giả có thu nhập thấp và trung bình phải đối mặt với nhiều rào cản trong việc tiếp cận nghiên cứu tự do. Vì vậy, khả năng truy cập không chỉ đơn giản là gỡ bỏ rào cản chi phí, mà còn là việc loại bỏ những trở ngại về kỹ thuật, ngôn ngữ và định dạng để xây dựng một hệ sinh thái học thuật thực sự bao trùm.
Những thách thức và chiến lược xây dựng nội dung học thuật dễ tiếp cận
Thách thức xóa bỏ rào cản
Vậy làm thế nào để xóa bỏ những rào cản ấy? Chúng ta cần bắt đầu từ việc thấu hiểu và đồng cảm với đa dạng nhu cầu của độc giả. Khi đó, những trở ngại mà các cá nhân gặp phải trong quá trình tiếp cận nội dung sẽ được nhận diện và loại bỏ, từ đó xây dựng một môi trường học thuật cởi mở và công bằng.
Thực tế, một trong những rào cản lớn nhất của accessibility lại nằm ở chính định dạng học thuật truyền thống. PDF, định dạng phổ biến nhất trong xuất bản học thuật, thường khó tương thích với các công nghệ hỗ trợ như screen reader nếu không được gắn thẻ và mô tả đầy đủ. Vì vậy, ngành xuất bản đang chuyển dần sang mô hình “born-accessible”, tức là thiết kế nội dung dễ tiếp cận ngay từ đầu thay vì chỉnh sửa sau này. Các định dạng như HTML hay EPUB3 được xem là tiêu chuẩn mới vì chúng linh hoạt hơn với nhiều thiết bị và nhu cầu đọc khác nhau. Bên cạnh đó, accessibility không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà còn gắn liền với nguyên tắc thiết kế phổ quát . Nội dung học thuật cần được xây dựng theo hướng phục vụ phạm vi người dùng rộng nhất có thể, bất kể khác biệt về thể chất, nhận thức hay khả năng tiếp cận công nghệ.
Chiến lược xây dựng nội dung học thuật dễ tiếp cận
Một bước ngoặt quan trọng trong lĩnh vực này là sự ra đời của Đạo luật Tiếp cận Châu Âu (European Accessibility Act – EAA). Kể từ ngày 28/06/2025, các nội dung số như ebook, website và nền tảng thương mại điện tử hoạt động tại Liên minh Châu Âu bắt buộc phải đáp ứng các tiêu chuẩn accessibility dành cho người khuyết tật, dù các tạp chí học thuật hiện vẫn được miễn trừ một phần. Quy định này buộc tất cả các tổ chức hoạt động kinh doanh với mục đích lợi nhuận hay phi lợi nhuận tại Liên minh Châu Âu thực hiện các yêu cầu sau:
- Đăng tải các tuyên bố về khả năng tiếp cận trên trang web và nội dung trực tuyến
- Áp dụng nguyên tắc POUR (Có thể nhận biết – Perceivable , Có thể vận hành – Operable, Có thể hiểu – Understandable và Có tính ổn định – Robust) trong các lĩnh vực phân phối nội dung và triển khai nền tảng
- Đảm bảo tuân thủ quy định trên tất cả các nền tảng số
Tuy nhiên, EAA hoạt động như một khung chỉ thị thay vì bộ tiêu chuẩn kỹ thuật cụ thể. Điều này đồng nghĩa với việc mỗi quốc gia thành viên có thể triển khai các quy định khác nhau khi luật hóa đạo luật này. Vì vậy, nhiều chuyên gia khuyến nghị các tổ chức nên áp dụng thêm những tiêu chuẩn quốc tế đã được công nhận rộng rãi như WCAG 2.2 AA hoặc EN 301 549 để đảm bảo tính nhất quán khi tuân thủ trong thực tiễn.
Tương lai của khả năng truy cập trong xuất bản học thuật
Xây dựng một tương lai cho xuất bản học thuật dễ tiếp cận đòi hỏi sự đổi mới không ngừng về công nghệ đi đôi với tinh thần chia sẻ tri thức và kinh nghiệm thực tiễn. Thành công của lộ trình này không chỉ nằm ở việc xóa bỏ rào cản về chi phí, mà còn nằm ở sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ sở giáo dục, nhà tài trợ và tổ chức xuất bản để tháo gỡ đồng thời các nút thắt về kỹ thuật, ngôn ngữ và định dạng. Tuy nhiên, một nghịch lý đang tồn tại là các tổ chức quy mô nhỏ thường bị bỏ lại phía sau trong các cuộc thảo luận chính sách toàn diện. Do đó, khả năng tiếp cận và tính bao trùm không nên bị xem là yếu tố bổ sung hay gánh nặng phát sinh, mà cần phải trở thành một phần mặc định trong quy trình làm việc và tiêu chuẩn nghề nghiệp của mọi đơn vị trong hệ sinh thái này.
Trong bối cảnh kỷ nguyên số với hàng chục công cụ AI mới ra mắt mỗi ngày, các cá nhân và tổ chức có cơ hội rất lớn để chủ động thử nghiệm và tìm ra giải pháp tối ưu cho mục tiêu của mình. Một minh chứng tiêu biểu là NotebookLM của Google, trợ lý AI hỗ trợ nghiên cứu với khả năng phân tích và tái cấu trúc các tài liệu học thuật khô khan thành những định dạng dễ tiếp nhận hơn, chẳng hạn như các cuộc trao đổi chuyên sâu theo phong cách podcast. Sự bùng nổ của AI không chỉ đơn thuần là sự tiến bộ về mặt kỹ thuật, mà còn là công cụ mạnh mẽ giúp tri thức trở nên sống động và gần gũi hơn, cho phép mỗi độc giả có thể tùy chỉnh cách thức tiếp cận thông tin phù hợp nhất với nhu cầu và năng lực cá nhân.
Quan trọng hơn hết, khả năng tiếp cận thực chất sẽ không bao giờ đạt được nếu thiếu đi sự tham gia của cộng đồng ở mọi giai đoạn. Thay vì duy trì lối tư duy thiết kế cho người dùng, chúng ta cần chuyển dịch sang hướng thiết kế cùng với họ. Việc lắng nghe và đặt trải nghiệm sống của người khuyết tật hay nhóm đa dạng về khả năng vào vị trí trung tâm là điều cốt yếu để định hình các chính sách và công cụ thực sự hiệu quả thay vì chỉ mang tính hình thức. Con đường phía trước đòi hỏi sự cam kết song hành giữa năng lực kỹ thuật và sự thấu cảm con người; đó không chỉ là trách nhiệm pháp lý mà còn là nghĩa vụ đạo đức để xây dựng một nền xuất bản học thuật nhân văn, nơi tri thức thực sự phục vụ cho tất cả mọi người.
Dịch từ The Scholarly Kitchen
