Tuy nhiên, thực tế hiện nay cho thấy một khoảng cách lớn giữa mục tiêu phổ cập tri thức và con số thực tiễn: chỉ khoảng 2,4% tập tài liệu PDF đáp ứng đầy đủ các tiêu chí về khả năng truy cập. Trong khi đó, có tới một phần tư dân số thế giới được chẩn đoán gặp các vấn đề về thị giác và gần 10% mắc chứng khó đọc, những đối tượng lẽ ra cần được ưu tiên tiếp cận lại bị loại trừ bởi hạn chế của các định dạng. Đáng chú ý, khoảng 80% người khuyết tật trên toàn cầu sống tại các quốc gia đang phát triển, nơi các học giả có thu nhập thấp và trung bình phải đối mặt với nhiều rào cản trong việc tiếp cận nghiên cứu tự do. Vì vậy, khả năng truy cập không chỉ đơn giản là gỡ bỏ rào cản chi phí, mà còn là việc loại bỏ những trở ngại về kỹ thuật, ngôn ngữ và định dạng để xây dựng một hệ sinh thái học thuật thực sự bao trùm. 

Những thách thức và chiến lược xây dựng nội dung học thuật dễ tiếp cận

Thách thức xóa bỏ rào cản

Vậy làm thế nào để xóa bỏ những rào cản ấy? Chúng ta cần bắt đầu từ việc thấu hiểu và đồng cảm với đa dạng nhu cầu của độc giả. Khi đó, những trở ngại mà các cá nhân gặp phải trong quá trình tiếp cận nội dung sẽ được nhận diện và loại bỏ, từ đó xây dựng một môi trường học thuật cởi mở và công bằng. 

Thực tế, một trong những rào cản lớn nhất của accessibility lại nằm ở chính định dạng học thuật truyền thống. PDF, định dạng phổ biến nhất trong xuất bản học thuật, thường khó tương thích với các công nghệ hỗ trợ như screen reader nếu không được gắn thẻ và mô tả đầy đủ. Vì vậy, ngành xuất bản đang chuyển dần sang mô hình “born-accessible”, tức là thiết kế nội dung dễ tiếp cận ngay từ đầu thay vì chỉnh sửa sau này. Các định dạng như HTML hay EPUB3 được xem là tiêu chuẩn mới vì chúng linh hoạt hơn với nhiều thiết bị và nhu cầu đọc khác nhau. Bên cạnh đó, accessibility không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà còn gắn liền với nguyên tắc thiết kế phổ quát . Nội dung học thuật cần được xây dựng theo hướng phục vụ phạm vi người dùng rộng nhất có thể, bất kể khác biệt về thể chất, nhận thức hay khả năng tiếp cận công nghệ. 

Chiến lược xây dựng nội dung học thuật dễ tiếp cận

Một bước ngoặt quan trọng trong lĩnh vực này là sự ra đời của Đạo luật Tiếp cận Châu Âu (European Accessibility Act – EAA). Kể từ ngày 28/06/2025, các nội dung số như ebook, website và nền tảng thương mại điện tử hoạt động tại Liên minh Châu Âu bắt buộc phải đáp ứng các tiêu chuẩn accessibility dành cho người khuyết tật, dù các tạp chí học thuật hiện vẫn được miễn trừ một phần. Quy định này buộc tất cả các tổ chức hoạt động kinh doanh với mục đích lợi nhuận hay phi lợi nhuận tại Liên minh Châu Âu thực hiện các yêu cầu sau: 

1. Đăng tải các tuyên bố về khả năng tiếp cận trên trang web và nội dung trực tuyến
2. Áp dụng nguyên tắc POUR (Có thể nhận biết – Perceivable , Có thể vận hành – Operable, Có thể hiểu – Understandable và Có tính ổn định – Robust) trong các lĩnh vực phân phối nội dung và triển khai nền tảng 
3. Đảm bảo tuân thủ quy định trên tất cả các nền tảng số 

Tuy nhiên, EAA hoạt động như một khung chỉ thị thay vì bộ tiêu chuẩn kỹ thuật cụ thể. Điều này đồng nghĩa với việc mỗi quốc gia thành viên có thể triển khai các quy định khác nhau khi luật hóa đạo luật này. Vì vậy, nhiều chuyên gia khuyến nghị các tổ chức nên áp dụng thêm những tiêu chuẩn quốc tế đã được công nhận rộng rãi như WCAG 2.2 AA hoặc EN 301 549 để đảm bảo tính nhất quán khi tuân thủ trong thực tiễn.

Tương lai của khả năng truy cập trong xuất bản học thuật 

Xây dựng một tương lai cho xuất bản học thuật dễ tiếp cận đòi hỏi sự đổi mới không ngừng về công nghệ đi đôi với tinh thần chia sẻ tri thức và kinh nghiệm thực tiễn. Thành công của lộ trình này không chỉ nằm ở việc xóa bỏ rào cản về chi phí, mà còn nằm ở sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ sở giáo dục, nhà tài trợ và tổ chức xuất bản để tháo gỡ đồng thời các nút thắt về kỹ thuật, ngôn ngữ và định dạng. Tuy nhiên, một nghịch lý đang tồn tại là các tổ chức quy mô nhỏ thường bị bỏ lại phía sau trong các cuộc thảo luận chính sách toàn diện. Do đó, khả năng tiếp cận và tính bao trùm không nên bị xem là yếu tố bổ sung hay gánh nặng phát sinh, mà cần phải trở thành một phần mặc định trong quy trình làm việc và tiêu chuẩn nghề nghiệp của mọi đơn vị trong hệ sinh thái này. 

Trong bối cảnh kỷ nguyên số với hàng chục công cụ AI mới ra mắt mỗi ngày, các cá nhân và tổ chức có cơ hội rất lớn để chủ động thử nghiệm và tìm ra giải pháp tối ưu cho mục tiêu của mình. Một minh chứng tiêu biểu là NotebookLM của Google, trợ lý AI hỗ trợ nghiên cứu với khả năng phân tích và tái cấu trúc các tài liệu học thuật khô khan thành những định dạng dễ tiếp nhận hơn, chẳng hạn như các cuộc trao đổi chuyên sâu theo phong cách podcast. Sự bùng nổ của AI không chỉ đơn thuần là sự tiến bộ về mặt kỹ thuật, mà còn là công cụ mạnh mẽ giúp tri thức trở nên sống động và gần gũi hơn, cho phép mỗi độc giả có thể tùy chỉnh cách thức tiếp cận thông tin phù hợp nhất với nhu cầu và năng lực cá nhân.  

Quan trọng hơn hết, khả năng tiếp cận thực chất sẽ không bao giờ đạt được nếu thiếu đi sự tham gia của cộng đồng ở mọi giai đoạn. Thay vì duy trì lối tư duy thiết kế cho người dùng, chúng ta cần chuyển dịch sang hướng thiết kế cùng với họ. Việc lắng nghe và đặt trải nghiệm sống của người khuyết tật hay nhóm đa dạng về khả năng vào vị trí trung tâm là điều cốt yếu để định hình các chính sách và công cụ thực sự hiệu quả thay vì chỉ mang tính hình thức. Con đường phía trước đòi hỏi sự cam kết song hành giữa năng lực kỹ thuật và sự thấu cảm con người; đó không chỉ là trách nhiệm pháp lý mà còn là nghĩa vụ đạo đức để xây dựng một nền xuất bản học thuật nhân văn, nơi tri thức thực sự phục vụ cho tất cả mọi người. 

Dịch từ The Scholarly Kitchen

Bài viết Để nội dung học thuật thực sự dành cho tất cả mọi người  đã xuất hiện đầu tiên vào ngày ADuBiz.

Các đạo luật kiểm duyệt giáo dục được ban hành hàng loạt tại Mỹ, đặc biệt là ở các bang do Đảng Cộng hòa lãnh đạo như Florida, Texas hay Ohio, đang tạo ra một “mạng lưới kiểm soát” bóp nghẹt tự do học thuật. Áp lực chính trị này buộc khoảng 1/3 nhà nghiên cứu và 20% giảng viên phải tự giới hạn, né tránh các chủ đề bị coi là “gây chia rẽ” như chủng tộc, giới tính và biến đổi khí hậu, đồng thời tác động trực tiếp đến môi trường học tập của một nửa trong số 16,1 triệu sinh viên sau đại học tại Mỹ. Trước thực trạng quyền tự do nghiên cứu bị lung lay và xu hướng tài trợ được định hình lại, nhiều chuyên gia cảnh báo hệ quả này không chỉ làm giảm sút chất lượng sản xuất tri thức tại Mỹ mà còn thúc đẩy làn sóng nhà khoa học thay đổi định hướng, rời bỏ học giới hoặc ra nước ngoài, gây ảnh hưởng tiêu cực đến giới nghiên cứu trên phạm vi toàn cầu. 

Tác động của chính sách và đạo luật

Các chính sách và đạo luật nhắm vào các chủ đề bị coi là gây chia rẽ như “đa dạng – công bằng – hòa nhập” (DEI – Diversity, Equity, Inclusion), lý thuyết chủng tộc phê phán (CRT – Critical race theory), hoặc biến đổi khí hậu tại các bang do Đảng Cộng hòa lãnh đạo (như Alabama, Arkansas, Florida, Kansas, Ohio, Tennessee và Texas) đã tạo ra tác động tiêu cực sâu sắc tới hệ thống giáo dục đại học. Điển hình như hệ thống Đại học Texas Tech gần đây đã ban hành lệnh cấm giảng dạy và nghiên cứu về SOGI (khuynh hướng tình dục và giới tính). Khảo sát cho thấy có tới 66% giảng viên trường công lập tại các bang này thừa nhận nghiên cứu của họ bị ảnh hưởng trong 5 năm qua. Đáng chú ý, bầu không khí hạn chế này còn tạo ra hiệu ứng lan tỏa sang cả khối trường tư thục, vốn ít chịu sự quản lý trực tiếp của luật tiểu bang hơn, khiến 39% giảng viên tại đây cũng buộc phải tự kiểm duyệt công trình của mình. Tại các bang ban hành luật về “khái niệm gây chia rẽ”, theo bà Joan Scott thuộc Hiệp hội Giáo sư Đại học Hoa Kỳ (AAUP), cả giảng viên và sinh viên đều chủ động né tránh các chủ đề nhạy cảm vì lo sợ bị khiển trách hoặc sa thải, trong bối cảnh bang Bắc Carolina thậm chí còn xem xét treo thưởng tài chính cho những người tố cáo vi phạm.

Hơn thế nữa, sức ép này không chỉ giới hạn ở các bang “đỏ” (nơi các nhà lập pháp ủng hộ làn sóng tấn công của ông Donald Trump vào tự do học thuật và quyền tự chủ đại học) mà còn lan rộng sang cả những bang không ban hành các sắc luật tương tự. Tại các vùng không bị hạn chế trực tiếp này, gần 30% giảng viên trường công và 17% giảng viên trường tư cho biết tinh thần làm việc của họ bị tác động mạnh mẽ. Nhà nghiên cứu Chelsea McCracken lý giải rằng các học giả cảm thấy bị đe dọa khi chứng kiến đồng nghiệp ở nơi khác bị hạn chế. Do hoạt động nghiên cứu vốn mang tính liên thông toàn quốc, “hiệu ứng đóng băng” này đã tác động trực tiếp đến các khía cạnh ngoài tổ chức, từ việc nội dung nào có thể xuất bản trên tạp chí, chủ đề nào được thảo luận tại hội nghị, cho đến xu hướng lựa chọn nơi làm việc của sinh viên cao học, từ đó để lại hệ quả tiêu cực trên phạm vi toàn quốc.

Cắt giảm ngân sách liên bang

Trong những tháng sau khi ông Trump trở lại nắm quyền vào tháng 1 năm 2025, làn sóng cắt giảm ngân sách đã càn quét các cơ quan tài trợ liên bang khi Quỹ Quốc gia về Nhân văn cùng Viện Khoa học Bảo tàng và Thư viện bị đóng cửa, còn Viện Y tế Quốc gia (National Institutes of Health – NIH) và Quỹ Khoa học Quốc gia (National Science Foundation – NSF) thì hủy hoặc đình chỉ gần 8.000 khoản tài trợ, khiến tỷ lệ phê duyệt tài trợ mới giảm tới 75% so với trung bình 10 năm trước. Thực trạng này đã tác động trực tiếp đến các nhà nghiên cứu khi có tới 8% bị hủy tài trợ hoàn toàn (đặc biệt là trong các nghiên cứu về LGBTQ, DEI, chính sách tiêm chủng và biến đổi khí hậu), 24% bị hủy chương trình tài trợ đang hoặc định nộp đơn, và có đến 40% báo cáo về việc sụt giảm nguồn vốn liên bang, con số tăng gấp 5 lần so với trước đó. Sức ép tài chính này đè nặng nhất lên các lĩnh vực vốn phụ thuộc nhiều vào NIH, NSF và Bộ Nông nghiệp Mỹ (USDA), nơi 50% giảng viên thừa nhận cơ hội nhận tài trợ đã bị thu hẹp đáng kể. Minh chứng là có tới 57,5% nhà nghiên cứu nông nghiệp bị hủy hoặc giảm kinh phí nghiêm trọng, theo sau là các ngành kỹ thuật (52,7%), y khoa (50,6%) và các ngành y tế liên quan (50,8%).

Ngược lại, dù có tới 54,8% nhà nghiên cứu khoa học tự nhiên báo cáo bị ảnh hưởng, tỷ lệ ở các giáo sư văn học Anh và mỹ thuật lần lượt chỉ là 33,3% và 33,7%. Tuy nhiên, nhà nghiên cứu Dylan Ruediger lý giải đây không hẳn là tín hiệu tích cực cho khối nhân văn, mà đơn giản là vì các lĩnh vực này vốn có rất ít nguồn tài trợ liên bang ngay từ đầu. Đánh giá về bức tranh tổng thể, bà Amy Reid, giám đốc chương trình Freedom to Learn của PEN America, nhận định việc các ngành “thuần túy kỹ thuật” như nông nghiệp và kỹ thuật chịu tổn thất nặng nề đã chứng minh cuộc khủng hoảng này không chỉ giới hạn ở khối nhân văn hay các ngành liên ngành nhạy cảm (như nghiên cứu giới, chủng tộc). Bà cũng nhấn mạnh rằng, cách Trump mô tả các khoản cắt giảm trong loạt sắc lệnh hành pháp kể từ khi nhậm chức đã cố tình che giấu và không phản ánh đúng phạm vi ảnh hưởng mang tính tàn phá thực tế đối với nền khoa học nước nhà.

Khi kiểm duyệt trở thành “bệnh truyền nhiễm” 

Nghiên cứu của Ithaka S+R chỉ ra một làn sóng dịch chuyển đáng lo ngại khi có tới 10% giảng viên tại các bang bị hạn chế đang tìm cách chuyển sang các bang tự do hơn, và 6% cân nhắc rời bỏ hẳn học giới. Bà Amy Reid từ PEN America nhận định sự bất mãn này là hoàn toàn chính đáng trong bối cảnh các chính trị gia đồng loạt kiểm duyệt giáo dục đại học, với việc có thêm 8 bang thông qua các luật hạn chế này riêng trong năm 2025. Hiện tượng kiểm duyệt này có tính chất lây lan mạnh mẽ, tạo ra áp lực khiến các nhà quản lý đại học phải nhượng bộ và thực thi thay vì thách thức các đạo luật hà khắc. Điển hình như tại Florida, tuyên bố “nơi chủ nghĩa thức tỉnh chết đi” của Thống đốc DeSantis đã buộc nhiều giảng viên phải rời bang hoặc tìm cách lách luật để thích nghi. Bức tranh ảm đạm này cũng được phản ánh rõ nét tại Georgia qua cuộc khảo sát năm 2025 của AAUP trên 800 giáo sư: 20% đã nộp đơn sang bang khác, 23% dự định làm điều tương tự trong năm tới, và 55% khẳng định sẽ không khuyên đồng nghiệp đến Georgia làm việc. Theo ông Matthew Boedy, Chủ tịch AAUP Georgia, những con số này cho thấy một bộ phận lớn giảng viên không chỉ bất mãn với công việc hiện tại, mà còn thất vọng trước nỗ lực xóa bỏ tự do học thuật mang tính hệ thống tại các bang do Đảng Cộng hòa lãnh đạo ở miền Nam.

Sự suy giảm tự do học thuật này không dừng lại ở các sắc luật đơn lẻ mà đang được thể chế hóa thông qua việc can thiệp vào hệ thống kiểm định chất lượng. Georgia, Florida, Texas, Bắc Carolina, Nam Carolina và Tennessee đã cùng nhau thành lập Ủy ban Giáo dục Đại học Công lập (CPHE) nhằm thay thế tổ chức kiểm định độc lập SACSCOC, một bước đi mà DeSantis lý giải là để xóa bỏ sự độc quyền của các tập đoàn kiểm định theo chủ nghĩa thức tỉnh. Tuy nhiên, báo cáo từ Đại học Nam Carolina chỉ ra rằng CPHE sẽ tước bỏ quyền tự chủ của giảng viên đối với chương trình giảng dạy. Minh chứng rõ nhất là việc toàn bộ chương trình giáo dục đại cương của các trường đại học tại Florida đã bị thay thế bằng một chương trình duy nhất do chính quyền Tallahassee áp đặt bằng sắc lệnh. Đánh giá về động thái này, Phó giáo sư Adriana Novoa từ Đại học Nam Florida khẳng định không một cơ quan kiểm định uy tín nào chấp nhận sự áp đặt thô bạo đó, trong khi ông Matthew Boedy thẳng thắn gọi CPHE là một cuộc tấn công mang tính đảng phái nhằm vào hoạt động ngầm, thay đổi tận gốc rễ môi trường phát triển của giới nghiên cứu và giảng viên.

Tự do học thuật đang bị đe dọa

Khảo sát của Ithaka S+R cho thấy niềm tin của giảng viên vào năng lực bảo vệ tự do học thuật của ban lãnh đạo nhà trường đã sụt giảm nghiêm trọng tại các bang ban hành luật hạn chế. Khi đánh giá sự ủng hộ này trên thang điểm 5 (với 5 là hoàn toàn đồng ý), mức độ tín nhiệm giảm dần theo từng cấp quản lý từ thấp lên cao, và luôn thấp hơn rõ rệt so với các bang tự do. Cụ thể, đối với cấp quản lý trực tiếp như chủ nhiệm khoa hoặc trưởng đơn vị, điểm số ở các bang không bị hạn chế là 4,23 nhưng giảm xuống 4,12 ở các bang có luật hạn chế. Tương tự, hiệu trưởng các trường cao đẳng hoặc trưởng bộ phận đại học nhận mức điểm thấp hơn, lần lượt là 4,01 và 3,86. Ở cấp cao nhất của ban giám hiệu, niềm tin dành cho hiệu trưởng các trường đại học sụt xuống chỉ còn 3,19 ở các bang bị hạn chế, so với mức 3,63 ở những bang còn lại.

Đáng chú ý, các giáo sư và nhà nghiên cứu đã đưa ra những đánh giá gay gắt nhất đối với hội đồng quản trị hoặc ban giám hiệu toàn trường. Điểm số cho nhóm này tại các bang không có luật hạn chế vốn đã không cao (3,14), nay lại lao dốc xuống chỉ còn 2,62 ở các bang bị hạn chế, rơi hẳn vào nhóm “hơi không đồng ý”. Nhà nghiên cứu Dylan Ruediger lý giải rằng, việc các hội đồng quản trị không được tin tưởng trong việc bảo vệ tự do học thuật tại các bang có luật về “khái niệm gây chia rẽ” là điều dễ hiểu. Nguyên nhân là do tại một số bang, các hội đồng này đã bị chính trị hóa cao độ, được bổ nhiệm trực tiếp bởi chính quyền tiểu bang vốn là bên ủng hộ và ban hành các đạo luật siết chặt kiểm duyệt nói trên.

Dịch từ University World News

Bài viết Tự do học thuật ở Mỹ đang bị đe dọa đã xuất hiện đầu tiên vào ngày ADuBiz.

Theo Doctorow, quá trình này diễn ra như một “vòng xoáy suy thoái” khi các nền tảng ban đầu thu hút người dùng bằng chất lượng và tiện ích, nhưng sau đó dần chuyển sang khai thác lợi nhuận, tới mức lợi ích thương mại được đặt lên trên trải nghiệm người dùng. Một số nghiên cứu gần đây chỉ ra rằng hiện tượng này không chỉ diễn ra trong môi trường số mà còn hiện diện ngay trong lĩnh vực xuất bản học thuật ở năm giai đoạn khác nhau.

Ngành kinh doanh béo bở

Trong vài năm trở lại đây, xuất bản học thuật ghi nhận mức tăng trưởng vượt bậc. Chỉ trong giai đoạn 2016-2022, số lượng bài báo được lập chỉ mục trong các cơ sở dữ liệu lớn đã nhảy vọt từ 1,92 triệu lên 2,82 triệu. Con số này không chỉ phản ánh sự bùng nổ tri thức mà còn cho thấy sức mạnh kinh tế khổng lồ, thu về hơn 19 tỷ đô la Mỹ mỗi năm. Quy mô này đã đặt xuất bản học thuật ngang hàng với các ngành công nghiệp văn hóa như âm nhạc và điện ảnh. Một số nhà xuất bản thậm chí đạt lợi nhuận tương đương các tập đoàn công nghệ lớn như Microsoft và Google.

Sự mở rộng nhanh chóng cũng kéo theo những hệ lụy về mặt đạo đức. Khi lợi nhuận trở thành động lực trung tâm, không ít nhà xuất bản ưu tiên số lượng công bố bất chấp chất lượng học thuật. Các tạp chí truy cập mở quy mô lớn và các tạp chí săn mồi xuất hiện ngày càng nhiều, khai thác nhu cầu công bố của giới nghiên cứu để thu phí. Hệ quả là ngày càng nhiều công trình chất lượng thấp được xuất bản dưới vỏ bọc học thuật, nhiều số đặc biệt (Special issues) bị lạm dụng như công cụ để gia tăng số lượng bài báo, thay vì thúc đẩy các cuộc thảo luận chuyên môn thực sự có giá trị. Xu hướng này phản ánh rõ nét quá trình suy thoái, nơi giá trị của người dùng bị hy sinh để đổi lấy lợi ích tài chính. 

Thương mại hóa sản phẩm nghiên cứu 

Từ thập niên 1980 đến nay, xuất bản khoa học dần trở thành một cuộc chạy đua sản xuất bài báo nhanh – rẻ – nhiều. Nghiên cứu khoa học không chỉ được đánh giá dựa trên đóng góp tri thức mà còn phụ thuộc vào các chỉ số hiệu suất, khả năng thu hút tài trợ và giá trị thương mại. Các trường đại học dần có khuynh hướng áp dụng mô hình quản lý thị trường, nơi thành tích của giảng viên và nhà nghiên cứu được đo lường bằng số lượng công bố, chỉ số trích dẫn hay xếp hạng tạp chí. Giới học giả gọi hiện tượng này là “chủ nghĩa tư bản học thuật” (Academic capitalism) khi hoạt động nghiên cứu bị chi phối bởi động cơ lợi nhuận và cạnh tranh thị trường.

Phong trào truy cập mở vốn được khởi xướng để tri thức tiếp cận được nhiều đối tượng hơn, nhưng nhanh chóng bị các nhà xuất bản lớn như Elsevier, Wiley hay Springer Nature biến thành cơ hội để đẩy gánh nặng chi phí sản xuất sang cho tác giả, thông qua phí xử lý bài báo (Article Processing Charges, APC). Nhiều tạp chí mở rộng số lượng ấn phẩm, gia tăng dịch vụ và cạnh tranh thị phần bằng cách thu hút nhiều bài nộp hơn. Năm 2021, tạp chí Nature công bố lựa chọn truy cập mở với mức phí lên đến 9.500 euro cho mỗi bài báo – một con số vượt xa khả năng chi trả của nhiều nhà nghiên cứu, đặc biệt ở các quốc gia đang phát triển.

Chi phí xử lý bài báo đã làm dấy lên lo ngại về chất lượng và tính liêm chính của nghiên cứu. Hàng nghìn tạp chí săn mồi đã lợi dụng truy cập mở để thu phí công bố mà không thực hiện quy trình phản biện và xuất bản nghiêm túc. Những tạp chí này thường sử dụng tên gọi dễ gây nhầm lẫn nhằm tạo cảm giác uy tín, đồng thời xuất bản các nghiên cứu kém chất lượng hoặc thậm chí giả mạo. Ước tính hiện có khoảng 15.000 tạp chí săn mồi đang hoạt động trên toàn cầu, biến xuất bản săn mồi thành một ngành công nghiệp khổng lồ, góp phần đẩy nhanh quá trình suy thoái nền tảng và “publish or perish”, tức là công bố liên tục để tồn tại.

Xuất bản học thuật thoái trào

Những xu hướng này tạo nên một vòng xoáy suy thoái bao gồm năm bước:

1. Thương mại hóa nghiên cứu: Giá trị tri thức dần bị thay thế bằng khả năng bán được trên thị trường.
2. Bùng nổ tạp chí thu phí để xuất bản: Mô hình này lan rộng từ các tạp chí uy tín đến cả những tạp chí săn mồi.
3. Suy giảm chất lượng và liêm chính: Khi lợi nhuận chi phối, phản biện khoa học và giám sát biên tập bị thỏa hiệp, dẫn đến sự xuống cấp trong nghiên cứu.
4. Khó nhận diện công trình uy tín: Khối lượng công bố khổng lồ khiến việc phân biệt đâu là nghiên cứu có giá trị trở nên khó khăn. Các tạp chí giả mạo phát tán các bài báo giả và nội dung vi phạm bản quyền.
5. Thoái trào toàn diện: Hệ thống học thuật bị ngập trong số lượng, méo mó bởi động cơ lợi nhuận và mất đi mục tiêu cốt lõi là thúc đẩy tri thức.

Dành cho tất cả mọi người

Hiện tượng suy thoái nền tảng trong xuất bản học thuật không chỉ là vấn đề kỹ thuật hay quản trị, mà là một cuộc khủng hoảng mang tính hệ thống. Khi giá trị của nghiên cứu được đánh giá thông qua những chỉ tiêu hình thức thay vì đóng góp thực chất cho xã hội, bản chất của khoa học cũng bị biến đổi.

Dù vậy, các nhà nghiên cứu và độc giả vẫn khó rời bỏ những nền tảng đã bị suy thoái bởi chưa có nhiều lựa chọn thay thế đủ uy tín và hiệu quả. Chính sự phụ thuộc này khiến tình trạng suy thoái vẫn dai dẳng ngay cả khi nó bộc lộ rõ nét những hạn chế. Để đảo ngược xu hướng ấy, cần có những cải cách sâu rộng trong cách đánh giá và phổ biến tri thức, bao gồm giảm sự phụ thuộc vào các nhà xuất bản thương mại, cải tổ hệ thống đánh giá học thuật, đồng thời thúc đẩy các mô hình xuất bản phi lợi nhuận và công bằng hơn.

Một số sáng kiến thay thế đã được đề xuất, chẳng hạn như kho lưu trữ học thuật của các trường đại học, mô hình xuất bản hợp tác hoặc những chương trình cải cách đánh giá nghiên cứu như Liên minh về Cải thiện Đánh giá Nghiên cứu (Coalition for Advancing Research Assessment). Những nỗ lực này hướng tới việc đánh giá giá trị học thuật dựa trên tác động thực chất thay vì chỉ số hình thức.

Quan trọng hơn cả, xuất bản học thuật cần được nhìn nhận trở lại như một hàng hóa công cộng thay vì một ngành công nghiệp thuần túy vì lợi nhuận. Chỉ khi chất lượng, tính liêm chính và khả năng tiếp cận tri thức được đặt lên trên mục tiêu thương mại, nghiên cứu khoa học mới có thể thực hiện đúng vai trò của mình: phục vụ sự phát triển chung của xã hội thông qua việc mở rộng hiểu biết của con người.

Dịch từ The conversation

Bài viết Năm giai đoạn thoái trào của xuất bản học thuật  đã xuất hiện đầu tiên vào ngày ADuBiz.