Trong vài năm qua, thế giới chứng kiến nhiều cuộc xung đột vũ trang xảy ra ở nhiều nơi. Với nhiều người sống ở những khu vực không trực tiếp bị chiến tranh tàn phá, các cuộc xung đột đó thường được theo dõi qua tin tức, qua mạng xã hội, hoặc qua những bản phân tích chính trị quốc tế. Cảm giác phổ biến là chiến tranh diễn ra ở một nơi xa xôi, còn đời sống thường nhật ở nơi mình sống vẫn tiếp tục tương đối bình thường. Tuy nhiên, khi nhìn kỹ hơn vào các mạng lưới toàn cầu kết nối khoa học, giáo dục và xuất bản học thuật, có thể thấy rằng chiến tranh và căng thẳng địa chính trị không dừng lại ở chiến trường. Chúng lan dần vào những lĩnh vực tưởng như trung lập nhất, trong đó có cộng đồng học thuật.
Học thuật từ lâu vẫn tự hình dung như một không gian xuyên biên giới, nơi tri thức được trao đổi tương đối tự do giữa các quốc gia. Những nhà nghiên cứu ở các châu lục khác nhau có thể hợp tác trong cùng một dự án, gửi bài cho cùng một tạp chí, tham gia cùng một hội thảo khoa học. Mạng lưới đó được xây dựng trên giả định rằng tri thức khoa học có giá trị phổ quát và có thể vượt qua các khác biệt chính trị. Tuy nhiên, khi căng thẳng địa chính trị gia tăng, giả định này ngày càng trở nên mong manh. Các lệnh trừng phạt kinh tế, những hạn chế về công nghệ, các quy định kiểm soát tài chính và cả các cuộc tấn công mạng đã bắt đầu tác động trực tiếp đến các hoạt động nghiên cứu và xuất bản.
Một trải nghiệm rất gần đây của đồng nghiệp khiến tôi nhận ra rõ hơn mức độ mong manh đó. Một người trong nhóm nghiên cứu của chúng tôi vừa nộp bài cho một tạp chí có nhà xuất bản đặt tại Iran. Việc nộp bài diễn ra bình thường và không ai nghĩ rằng nó sẽ liên quan đến bất kỳ vấn đề nào ngoài quy trình phản biện khoa học. Tuy nhiên, chỉ vài ngày sau, trang web của tạp chí đó dường như không thể truy cập được nữa. Ban đầu chúng tôi nghĩ đây chỉ là một sự cố kỹ thuật. Nhưng khi kiểm tra lại nhiều lần và đọc thêm các thông tin từ những nguồn khác, khả năng cao là hệ thống của nhà xuất bản đã bị tấn công hoặc bị gián đoạn trong bối cảnh căng thẳng khu vực leo thang.
Sự cố đó không gây ra hậu quả trực tiếp nghiêm trọng cho chúng tôi. Bài báo có thể sẽ được nộp lại ở nơi khác, và công việc nghiên cứu vẫn tiếp tục. Tuy nhiên, trải nghiệm này làm lộ ra một thực tế ít khi được nhắc đến trong các cuộc thảo luận về chiến tranh. Khi cơ sở hạ tầng số của một nhà xuất bản bị gián đoạn, những người bị ảnh hưởng đầu tiên không phải là các tổ chức lớn ở trung tâm của hệ thống học thuật toàn cầu. Những người bị ảnh hưởng nhiều hơn thường là các nhà nghiên cứu, biên tập viên và nhân viên xuất bản ở những nơi đang ở gần vùng căng thẳng hoặc chịu tác động trực tiếp của các xung đột địa chính trị.
Trong nhiều thập niên, hệ thống xuất bản học thuật quốc tế đã phát triển theo hướng tập trung hóa. Một số nhà xuất bản lớn ở Bắc Mỹ và châu Âu kiểm soát phần lớn các tạp chí có ảnh hưởng cao. Tuy nhiên, bên cạnh các trung tâm đó vẫn tồn tại một mạng lưới rộng lớn gồm các tạp chí khu vực, các nhà xuất bản nhỏ, và các cộng đồng học thuật địa phương. Những hệ sinh thái này đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì đa dạng tri thức, tạo cơ hội công bố cho các nhà nghiên cứu ở nhiều khu vực khác nhau và phản ánh các vấn đề học thuật mang tính địa phương. Khi chiến tranh hoặc căng thẳng chính trị làm gián đoạn hạ tầng công nghệ, tài chính hoặc mạng lưới quốc tế của các nhà xuất bản ở những khu vực này, sự gián đoạn đó thường ít được chú ý hơn, nhưng tác động lâu dài của nó có thể rất lớn.
Trải nghiệm với trang web tạp chí nói trên khiến tôi nghĩ nhiều hơn về những đồng nghiệp ở những nơi mà chúng ta chỉ đọc thấy trên bản tin thời sự. Đối với họ, chiến tranh không chỉ là một sự kiện chính trị mà còn là một chuỗi các gián đoạn rất cụ thể trong đời sống nghề nghiệp. Mạng internet có thể bị hạn chế. Các dịch vụ thanh toán quốc tế có thể ngừng hoạt động. Các hội thảo khoa học bị hủy bỏ. Các hệ thống quản lý tạp chí có thể bị tấn công mạng hoặc ngừng vận hành vì thiếu nguồn lực kỹ thuật. Trong những điều kiện như vậy, việc duy trì một tạp chí khoa học, tổ chức phản biện bài báo hay thậm chí chỉ là giữ cho một trang web hoạt động ổn định đã trở thành một thách thức.
Điều đáng chú ý là cộng đồng học thuật thường nói rất nhiều về tính toàn cầu của khoa học, nhưng lại ít khi suy nghĩ về mức độ phụ thuộc của khoa học vào những hạ tầng vật chất và chính trị cụ thể. Một bài báo khoa học có thể được viết với tham vọng đóng góp cho tri thức nhân loại, nhưng để bài báo đó được xuất bản, nó phải đi qua một chuỗi hạ tầng bao gồm máy chủ, hệ thống quản lý bản thảo, mạng internet ổn định, dịch vụ thanh toán quốc tế, và các quy định pháp lý cho phép trao đổi dữ liệu xuyên biên giới. Khi chiến tranh hoặc căng thẳng địa chính trị làm gián đoạn một mắt xích trong chuỗi đó, toàn bộ hệ thống trao đổi tri thức có thể bị ảnh hưởng.
Từ góc độ này, những sự cố tưởng chừng nhỏ như một trang web tạp chí không truy cập được lại có thể được xem như một dấu hiệu của những thay đổi sâu hơn trong hệ sinh thái học thuật toàn cầu. Chúng nhắc chúng ta rằng học thuật không tồn tại trong một không gian tách biệt khỏi thế giới chính trị. Ngược lại, nó được gắn chặt với các cấu trúc kinh tế, công nghệ và quyền lực đang định hình thế giới hiện đại.
Đối với những người làm nghiên cứu ở những nơi không trực tiếp bị chiến tranh ảnh hưởng, những gián đoạn này đôi khi chỉ là một bất tiện tạm thời. Nhưng đối với các đồng nghiệp ở những khu vực chịu sức ép địa chính trị lớn hơn, chúng có thể là một phần của một thực tế nghề nghiệp ngày càng bấp bênh. Điều đó đặt ra một câu hỏi đáng suy nghĩ cho cộng đồng học thuật quốc tế. Nếu khoa học thực sự là một nỗ lực mang tính toàn cầu, thì việc duy trì các điều kiện để tri thức có thể được trao đổi tự do và bền vững không chỉ là một vấn đề kỹ thuật. Nó cũng là một vấn đề về trách nhiệm và về sự đoàn kết giữa những người làm khoa học ở các bối cảnh rất khác nhau.
Chiến tranh có thể diễn ra ở bên kia bán cầu. Nhưng những rung chấn của nó, đôi khi rất âm thầm, vẫn đang lan dần vào các không gian mà chúng ta thường nghĩ là ổn định nhất, bao gồm cả thế giới học thuật. Khi một trang web tạp chí đột nhiên biến mất khỏi mạng internet, đó không chỉ là một sự cố kỹ thuật. Trong nhiều trường hợp, nó là một dấu hiệu nhỏ cho thấy những căng thẳng của thế giới đang len vào những mạng lưới tri thức mà chúng ta vẫn thường coi là vượt lên trên biên giới.
