Wikipedia vừa tròn 25 tuổi. Bách khoa toàn thư lớn nhất thế giới đã kỷ niệm sinh nhật vào ngày 15 tháng 1. Đây là một cột mốc đáng chú ý, không chỉ vì website này đã tồn tại bền bỉ và vẫn giữ vai trò quan trọng, mà còn vì Wikipedia vẫn trung thành với những giá trị ban đầu. Những giá trị đó đáng được nhắc lại: Wikipedia miễn phí cho mọi người sử dụng, khuyến khích sự tham gia rộng rãi và hướng tới tính minh bạch cao trong nội dung. Khoảng 65 triệu bài viết của nền tảng này (và vẫn đang tăng) đều kèm theo nguồn tài liệu để người dùng có thể kiểm chứng. “Wikipedia là sự tôn vinh của tri thức chuyên môn,” đồng sáng lập Jimmy Wales nói trong một cuộc phỏng vấn với Nature ngày 12 tháng 1.
Sự cam kết với bằng chứng và minh bạch ấy rất đáng được ghi nhận và ủng hộ, đặc biệt trong bối cảnh tri thức đang đối mặt với nhiều mối đe dọa. Khi thuật toán mạng xã hội tiếp tay cho các quan điểm cực đoan, và Internet tràn ngập thông tin kém chất lượng, ngày càng nhiều nội dung còn được tạo ra bằng AI, thế giới cần Wikipedia nhiều không kém, thậm chí còn hơn so với thời điểm nền tảng này ra đời.
Đầu thế kỷ 21 là giai đoạn tràn đầy lạc quan về sức mạnh của Internet trong việc chia sẻ tri thức và đưa thông tin đến với số đông. Lần đầu tiên trong lịch sử, một công nghệ có thể mang toàn bộ kho tàng hiểu biết của nhân loại đến bất kỳ ai, chỉ cần có kết nối mạng. Người ở doanh nghiệp, gia đình, thư viện công cộng, trường học hay đại học đều có thể tiếp cận những điều trước đây chỉ dành cho một nhóm nhỏ. Các công cụ tìm kiếm như AltaVista, Yahoo và Google trở thành con đường chính để khám phá tri thức. Amazon cũng góp phần trong vai trò nhà bán sách trực tuyến. Và Wikipedia cũng xuất hiện.
Nhìn trên màn hình, trang chủ Wikipedia đến nay vẫn chủ yếu là chữ. Nhưng sự đơn giản đó dễ gây nhầm lẫn. Trang này dẫn tới hơn 300 phiên bản ngôn ngữ khác nhau. Tương tự trang chủ gọn gàng của Google, một thanh tìm kiếm mở ra cả thế giới với hàng triệu bài viết. Riêng phiên bản tiếng Anh đã có khoảng 500 bài mới mỗi ngày. Và đó còn chưa kể Wiktionary, Wikidata hay Wikimedia, những dự án đi kèm cung cấp từ điển đa ngôn ngữ, dữ liệu mở và kho hình ảnh, âm thanh, video miễn phí.
Quỹ Wikimedia, tổ chức phi lợi nhuận tại San Francisco điều hành Wikipedia, có khoảng 700 nhân viên. Tuy nhiên, phần lớn trong gần 280.000 biên tập viên thường xuyên lại là tình nguyện viên. Để duy trì một dự án hợp tác quy mô lớn như vậy, Wikipedia đã phát triển các nguyên tắc làm việc được tóm gọn trong năm “trụ cột”. Nổi tiếng nhất là nguyên tắc “quan điểm trung lập”. Nguyên tắc này yêu cầu biên tập viên phải chính xác và công bằng. Ví dụ, bài viết về biến đổi khí hậu khẳng định rõ sự nóng lên toàn cầu hiện nay bắt nguồn từ hoạt động của con người, nhưng đồng thời cũng đề cập đến các thông tin sai lệch dẫn đến việc phủ nhận biến đổi khí hậu. Trụ cột này gắn liền với một nguyên tắc quan trọng khác: khả năng kiểm chứng. Mỗi thông tin hay nhận định đều phải dựa trên nguồn đáng tin cậy đã được công bố. Wikipedia tự nó không thể được xem là nguồn.
Mỗi bài viết cũng có một trang “thảo luận”, nơi người dùng có thể theo dõi trao đổi giữa các biên tập viên và thấy được nội dung đã thay đổi ra sao theo thời gian. Điều đó cho thấy bài viết luôn là một cuộc đối thoại đang tiếp diễn, chứ không phải lời kết luận cuối cùng. Các biên tập viên đến từ nhiều nền tảng và quan điểm khác nhau, nên tranh luận là điều không tránh khỏi. Wikipedia cũng yêu cầu mọi người phải tôn trọng và giữ thái độ văn minh. Một nghiên cứu cho thấy cách xuất bản này đang tạo ra thông tin chất lượng cao.
Nhiều quy trình của Wikipedia phản ánh đúng cách tri thức khoa học nên được hình thành, hoàn thiện và truyền đạt. Vì vậy, chúng tôi khuyến khích các nhà nghiên cứu, nếu chưa tham gia, hãy cân nhắc đóng góp cho Wikipedia. Những biên tập viên công bằng, có hiểu biết về bằng chứng và giữ được tinh thần văn minh đang rất cần thiết, nhất là khi truyền thông mạng xã hội và các kênh khác ngày càng phân cực, còn bằng chứng thì ngày càng được đưa ra thiếu minh bạch.
Việc các công cụ tìm kiếm hiển thị tóm tắt do AI tạo ra đang khiến website này kém nổi bật hơn trước. Đây có thể trở thành mối đe dọa sống còn đối với nền tảng. Nhiều mô hình AI đứng sau các kết quả tìm kiếm này đã được huấn luyện từ chính nội dung Wikipedia, thường không ghi nhận hay bồi thường. Đầu tháng này, Quỹ Wikimedia thông báo đang làm việc với các công ty công nghệ để đảm bảo nội dung của họ được sử dụng có trách nhiệm và có sự đền bù phù hợp. Wikipedia chủ yếu tồn tại nhờ các khoản đóng góp nhỏ từ khoảng tám triệu nhà tài trợ mỗi năm. Jimmy Wales từng nói rằng “họ không quyên góp để trợ cấp cho những tập đoàn AI khổng lồ”.
Wikipedia, xét trên mọi phương diện, là một thành tựu đặc biệt. Và nó xứng đáng nhận được sự ủng hộ bằng mọi cách có thể.
Dịch từ Nature
