Khắp nơi trên thế giới, các chính phủ đang yêu cầu kinh phí nghiên cứu phải bám sát các ưu tiên chính trị rộng lớn hơn. Họ nên thận trọng với những gì mình đang kỳ vọng.
Tháng trước, cộng đồng nghiên cứu tại Vương quốc Anh phát hiện ra rằng những thay đổi lớn đối với các khoản tài trợ nghiên cứu khoa học đang được thực hiện. Cơ quan tài trợ khoa học quốc gia của nước này, Nghiên cứu và Đổi mới sáng tạo Vương quốc Anh (UKRI), đã tạm dừng các chương trình cấp vốn hiện có cho nghiên cứu trong các lĩnh vực khoa học y khoa, sinh học và vật lý. Trong khi đó, ban lãnh đạo cơ quan này đang tính toán cách để các quyết định tài trợ trong tương lai có thể liên kết chặt chẽ hơn với các mục tiêu của chính phủ.
Đây là một đòn giáng nặng nề, có thể chấm dứt sự nghiệp của những người sắp kết thúc hợp đồng ngắn hạn và những người đang chờ được cấp hoặc gia hạn kinh phí, John Tregoning – nhà miễn dịch học tại Đại học Hoàng gia London – viết trong một bài báo trên chuyên mục World View. Ông nói: “Việc khiến nghiên cứu bị dừng lại đột ngột không phải là cách để cải thiện nó.”
Tài trợ khoa học cần được sửa đổi – nhưng không phải thông qua các cuộc cải cách hỗn loạn
Diễn biến tại Anh chỉ là ví dụ mới nhất trong một xu hướng đang nổi lên ở nhiều nơi trên thế giới: các chính phủ yêu cầu được can thiệp nhiều hơn vào việc loại nghiên cứu nào được cấp vốn. Ảnh hưởng chính trị đối với tài trợ nghiên cứu công luôn tồn tại, và một mức độ liên kết nhất định giữa tài trợ với các ưu tiên quốc gia rộng lớn là cần thiết.
Dù vậy, các chính phủ nên hiểu rõ rủi ro khi can thiệp vào tài trợ nghiên cứu ở mức độ lớn hơn so với những năm trước. Đặc biệt, họ nên cẩn thận để không xem nhẹ loại nghiên cứu xuất phát từ sự tò mò (curiosity-driven research) do nhà khoa học dẫn dắt — loại hình nghiên cứu vốn có bề dày thành tích trong việc thúc đẩy tri thức nhân loại và tạo ra những đổi mới mà sự thịnh vượng cũng như phúc lợi xã hội đang phụ thuộc vào.
Chính phủ Anh hứa hẹn ngân sách của UKRI sẽ tăng từ khoảng 9,2 tỷ bảng Anh (12,5 tỷ USD) trong năm tài chính 2026–27 lên 9,8 tỷ bảng vào năm 2029–30. Đồng thời, các nhà tài trợ nghiên cứu đã nhận được “chỉ thị rõ ràng từ chính phủ” về việc điều chỉnh chi tiêu sao cho phù hợp hơn với “các ưu tiên của quốc gia và xã hội”, Ian Chapman, người đứng đầu UKRI, viết trong một bức thư ngỏ. Động thái này đang gây ra nhiều câu hỏi từ các nhà nghiên cứu. Ví dụ, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế là ưu tiên cốt lõi của chính phủ Anh. Vậy liệu các nhà nghiên cứu trong mọi lĩnh vực có bị kỳ vọng phải đóng góp vào sự tăng trưởng đó không?
Vương quốc Anh không phải là quốc gia duy nhất yêu cầu các nhà nghiên cứu phải làm việc theo ưu tiên của chính phủ. Tại Hoa Kỳ, chính phủ liên bang đã cố gắng cắt giảm mạnh ngân sách, đồng thời nêu rõ rằng các quyết định tài trợ cần phản ánh các ưu tiên của mình. Điều này dẫn đến việc cắt vốn cho các nghiên cứu về biến đổi khí hậu, sức khỏe phụ nữ, cũng như các nghiên cứu về đa dạng, công bằng và hòa nhập; đồng thời quốc gia này cũng đã thu hẹp quy mô hợp tác quốc tế.
Quỹ nghiên cứu Horizon của EU cần duy trì là khu vực phi quân sự
Liên minh Châu Âu cũng không ngoại lệ. Với việc nhiều nước EU đang trong tình trạng chuẩn bị cho chiến tranh, Ủy ban Châu Âu đang có kế hoạch phá bỏ một quy ước lâu đời để đưa nghiên cứu quốc phòng thành một chủ đề cho giai đoạn tiếp theo của Horizon Europe – chương trình tài trợ khoa học lớn nhất thế giới. Tháng 10 năm ngoái, chính phủ Ý thông báo kế hoạch tái cấu trúc hệ thống tài trợ khoa học của đất nước. Các bộ trưởng cần cưỡng lại sự cám dỗ của việc tập trung hóa hệ thống, và các chính phủ EU nên tránh tăng cường can thiệp vào các quyết định tài trợ.
Cách tiếp cận như vậy thể hiện tầm nhìn ngắn hạn về việc khoa học đóng góp cho sự thịnh vượng kinh tế lâu dài như thế nào. Nghiên cứu xuất phát từ sự tò mò có thể dẫn đến những đổi mới nằm ngoài dự tính ban đầu của các nhà khoa học.
- Kỹ thuật PCR: Một phương pháp tạo ra hàng nghìn bản sao các đoạn DNA một cách nhanh chóng, xuất phát từ nghiên cứu về vi khuẩn tìm thấy trong suối nước nóng. Công cụ này hiện nay là thiết yếu cho nghiên cứu trong nhiều lĩnh vực, bao gồm di truyền và y học.
- Chụp cộng hưởng từ (MRI): Một trụ cột của y học hiện đại, là kết quả của các nghiên cứu về tính chất vật lý cơ bản của hạt nhân nguyên tử.
Con đường dẫn đến những khám phá như vậy thường không thể dự đoán trước, cũng không tuân theo thời hạn của một chu kỳ cấp vốn thông thường. Điều thú vị là Trung Quốc, nơi vai trò của nhà nước trong khoa học lịch sử vốn mạnh hơn Mỹ và phần lớn châu Âu, lại đang áp dụng một cách tiếp cận khác: họ đang tăng cường tài trợ cho nghiên cứu cơ bản.
Từ MRI đến Ozempic: Những đột phá cho thấy tại sao nghiên cứu cơ bản phải được bảo vệ
Việc cắt giảm ngân sách khoa học không phải là hiếm gặp. Tuy nhiên, trong vài năm qua, ngân sách của một số quốc gia đã được bảo vệ khỏi sự cắt giảm nhờ sự đồng thuận ngày càng tăng rằng chi tiêu cho nghiên cứu sẽ thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Tuy nhiên, cùng lúc đó, không phải ngẫu nhiên mà các chính phủ lại quan tâm sâu sát hơn đến việc nghiên cứu nào đang được tài trợ.
Họ có mọi quyền để quyết định cách chi tiêu ngân sách công, đặc biệt là trong thời kỳ khan hiếm. Không có lĩnh vực nào được mặc định có quyền tiêu tiền thuế từ thu nhập khó nhọc của người dân. Khi hoàn cảnh thay đổi, và vào những thời điểm khủng hoảng hoặc khẩn cấp quốc gia, các ưu tiên cần phải được đánh giá lại.
Tuy nhiên, phần lớn các chính phủ không can thiệp vào quá trình các nhà nghiên cứu quyết định cách sử dụng các khoản kinh phí cụ thể đã gặt hái được những phần thưởng phong phú về phát kiến, phát minh và đổi mới. Không bao giờ là quá muộn để thể hiện tầm nhìn xa trông rộng và sự khôn ngoan bằng cách để lại nhiều không gian cho các nghiên cứu không trực tiếp phục vụ các ưu tiên chính trị.
