Nhiều thư viện đại học thường tổ chức các hoạt động như giới thiệu “sách hay nên đọc”, câu lạc bộ đọc sách, hoặc các chương trình khuyến đọc tương tự. Mục đích của những hoạt động này là giới thiệu các đầu sách đáng chú ý, khuyến khích sinh viên đọc ngoài giáo trình, đồng thời hỗ trợ thư viện trong việc phát triển nguồn tài liệu. Trong một thời gian dài, đây cũng được xem như một dấu hiệu cho thấy văn hóa đọc trong môi trường đại học phát triển đến đâu.
Tuy nhiên, trong những năm gần đây, mức độ tham gia vào các chương trình này ở nhiều trường có xu hướng giảm. Điều đó đặt ra một câu hỏi đáng chú ý: sinh viên ngày nay còn đọc sách không, và nếu có, họ đang đọc theo cách nào?
Không phải ngừng đọc, mà là đọc theo cách mới
Sự thay đổi này không hẳn cho thấy người trẻ quay lưng với việc đọc. Đúng hơn, nó phản ánh những biến chuyển lớn hơn trong thói quen đọc, cách sinh viên sử dụng thư viện, cũng như cách họ tìm đến sách và tài liệu. Những thay đổi này chịu tác động mạnh từ môi trường số, mạng xã hội, và các công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo tạo sinh (generative AI).
Khi con người ngày càng phải chia nhỏ sự chú ý cho nhiều nền tảng và loại nội dung khác nhau, các hình thức khuyến đọc truyền thống cũng gặp không ít hạn chế. Dù vậy, các dữ liệu khảo sát vẫn cho thấy việc đọc chưa biến mất — nó chỉ đang diễn ra theo những hình thức khác, định dạng khác và trong những bối cảnh khác trước.
Để hiểu rõ hơn xu hướng này, cần nhìn vào các số liệu gần đây về hành vi đọc, đặc biệt là ở nhóm độc giả trẻ.
Ngày nay chúng ta đọc bao nhiêu?
Các khảo sát trong khoảng mười năm trở lại đây cho thấy số lượng sách mà người trưởng thành ở Mỹ đọc đang giảm dần. Theo Gallup, năm 2021, một người trưởng thành ở Mỹ đọc trung bình 12,6 cuốn sách/năm, giảm so với 15,6 cuốn vào năm 2016. Dù khoảng ba phần tư người trưởng thành vẫn cho biết họ đọc ít nhất một cuốn sách mỗi năm, cường độ đọc nhìn chung đã giảm xuống.
Việc mở rộng định dạng đọc cũng chưa đủ để đảo ngược xu hướng này. Theo Pew Research Center, 65% người trưởng thành ở Mỹ đọc sách in, còn 30% đọc sách điện tử. Điều đó cho thấy việc tiếp cận sách dễ hơn chưa đồng nghĩa với việc con người sẽ đọc nhiều hơn.
Đọc vì sở thích cá nhân cũng giảm theo thời gian. Một phân tích từ American Time Use Survey, công bố trên tạp chí iScience, cho thấy vào năm 2023, chỉ khoảng 16% người trưởng thành ở Mỹ đọc để giải trí trong một ngày bình thường. Con số này tiếp tục nối dài xu hướng suy giảm của hoạt động đọc trong thời gian rảnh. Nói cách khác, điều đang giảm không hẳn là việc đọc nói chung, mà là thời gian và mức độ tập trung con người dành cho việc đọc.
Tuy vậy, một số định dạng mới lại đang phát triển, đặc biệt là sách nói. Đây đang trở thành một cách tiếp cận sách khá phù hợp với người trẻ. Theo Hiệp hội Các nhà xuất bản sách nói (Audio Publishers Association), hơn một nửa người trưởng thành ở Mỹ từng nghe ít nhất một cuốn sách nói, và doanh thu sách nói tại Mỹ đạt khoảng 2,22 tỷ USD trong năm 2024. Với sinh viên phải cân bằng giữa học tập, làm thêm và sinh hoạt cá nhân, sách nói mở ra cơ hội tiếp cận sách trong lúc di chuyển, tập thể dục hoặc làm những công việc thường ngày.
Gen Z vẫn đọc, nhưng đọc khác đi
Trái với nỗi lo rằng người trẻ bị màn hình làm cho mất hẳn thói quen đọc, thực tế cho thấy Gen Z không ngừng đọc, mà đang thay đổi cách đọc.
Ngày nay, các nền tảng như TikTok, Instagram hay YouTube đóng vai trò rất lớn trong việc giúp người trẻ biết đến sách. Theo khảo sát với hơn 2.000 người đọc trong độ tuổi 16-25 do Hiệp hội Các nhà xuất bản Vương quốc Anh thực hiện, gần 60% cho biết BookTok hoặc các nhà sáng tạo nội dung về sách đã giúp họ tìm ra sách mới hoặc khiến họ hứng thú hơn với việc đọc. Điều này cho thấy việc khám phá sách giờ đây không còn chỉ diễn ra qua nhà trường, thư viện hay hiệu sách, mà còn thông qua mạng xã hội và các cộng đồng trực tuyến.
Bên cạnh đó, AI và các nền tảng đọc số cũng đang làm thay đổi cách sinh viên đọc tài liệu học thuật. Những công cụ như ChatGPT có thể hỗ trợ tóm tắt nội dung, ghi chú hoặc giải thích văn bản; trong khi các nền tảng như Perusall hỗ trợ chú thích chung, thảo luận nhóm và tăng tương tác với tài liệu học. Nhiều cơ sở dữ liệu học thuật lớn như Elsevier hay Gale cũng đang dần tích hợp các tính năng AI để hỗ trợ tìm kiếm và phân tích tài liệu.
Những công cụ này giúp việc đọc trở nên nhanh và thuận tiện hơn, nhưng đồng thời cũng đặt ra những câu hỏi mới: liệu người học có còn đọc sâu hay không, ranh giới nào cần được đặt ra để bảo đảm tính trung thực học thuật, và AI nên được sử dụng như thế nào một cách có đạo đức? Đây là những vấn đề mà thư viện và giảng viên mới chỉ bắt đầu tìm hiểu nghiêm túc.
Cách sử dụng thư viện đại học đang thay đổi
Những xu hướng trên cũng thể hiện khá rõ trong dữ liệu luân chuyển tài liệu của thư viện đại học. Ở nhiều ngành như Ngữ văn, Lịch sử và một số lĩnh vực khoa học xã hội, sinh viên đại học hiện nay thường chỉ mượn dưới hai cuốn sách in mỗi học kỳ, trong khi khoảng mười năm trước con số này phổ biến ở mức ba đến bốn cuốn.
Trong khi đó, việc sử dụng tài liệu số lại tăng lên. Sinh viên ngày càng kết hợp giữa sách in, sách điện tử và tạp chí trực tuyến để phù hợp với môi trường học tập kết hợp trực tiếp – trực tuyến.
Nhu cầu đọc cũng ngày càng tập trung hơn vào những tài liệu phục vụ trực tiếp cho việc học và nghề nghiệp. Trong một ví dụ gần đây, 30 tài liệu được mượn nhiều nhất trong năm 2025 tại một thư viện đại học chủ yếu là sách ôn thi điều dưỡng và tài liệu tham khảo theo chuyên ngành; chỉ có một đầu sách văn học xuất hiện trong danh sách này. Điều đó phản ánh một xu hướng rõ rệt: sinh viên ưu tiên các tài liệu phục vụ mục tiêu nghề nghiệp, thi cử và học tập thực dụng hơn là đọc văn học hay đọc giải trí.
Sự thay đổi này diễn ra trong bối cảnh số lượng sách xuất bản vẫn tiếp tục tăng. Theo dữ liệu ISBN của Bowker, số đầu sách tự xuất bản tại Mỹ vượt 2,3 triệu trong năm 2021. Điều này cho thấy nguồn cung sách ngày càng dồi dào, nhưng trong thực tế, chỉ một phần rất nhỏ có thể thực sự nổi bật hoặc tiếp cận được đến người đọc.
Trong bối cảnh đó, tại nhiều thư viện đại học, các bộ sưu tập kiểu “sách hay nên đọc” hoặc những đầu sách dựa trên danh sách bán chạy dường như không còn thu hút sự quan tâm mạnh như trước.
Hàm ý cho nhà xuất bản và thư viện
Đối với nhà xuất bản, những thay đổi trong hành vi đọc cho thấy điều cần thiết không phải là thay đổi hoàn toàn cách làm sách, mà là điều chỉnh cách để sách được người đọc tìm thấy. Ngày nay, việc khám phá sách thường bắt đầu từ những nơi nằm ngoài các kênh truyền thống, chẳng hạn như mạng xã hội, đề cương môn học, hay các nền tảng học tập số. Vì thế, những yếu tố như trích đoạn ngắn, chương đọc thử, hoặc thông tin giới thiệu trực quan, dễ tiếp cận có thể giúp nối liền khoảng cách giữa việc “biết đến một cuốn sách” và việc thực sự ngồi xuống để đọc nó.
Trong xuất bản học thuật và chuyên ngành, những định dạng hỗ trợ ghi chú, truy cập theo từng phần nội dung, hoặc dễ tích hợp vào hoạt động giảng dạy cũng ngày càng phù hợp hơn với cách Gen Z tiếp cận văn bản.
Về phía thư viện đại học, thay vì chỉ tập trung vào các hoạt động khuyến đọc độc lập, có thể cần gắn việc đọc chặt hơn với quá trình học tập. Điều này có thể thực hiện qua học liệu dự trữ theo môn học, cung cấp tài liệu ở nhiều định dạng khác nhau, và phối hợp với giảng viên để đưa tài liệu thư viện vào hoạt động trên lớp. Dữ liệu mượn trả cho thấy sinh viên có xu hướng phản hồi tích cực hơn với những tài liệu mà họ thấy rõ giá trị học tập, dễ tiếp cận, và có nhiều lựa chọn về hình thức sử dụng.
Thư viện cũng có vai trò quan trọng trong việc hướng dẫn sinh viên sử dụng các công cụ AI một cách hiệu quả và có trách nhiệm, sao cho công nghệ không thay thế năng lực đọc hiểu, mà hỗ trợ tốt hơn cho việc đọc phản biện và diễn giải nội dung.
Nhìn chung, để hỗ trợ thói quen đọc của Gen Z, có lẽ điều quan trọng không phải là cố gắng khôi phục nguyên trạng các mô hình cũ, mà là thích ứng với cách người trẻ hiện đang học, chọn tài liệu và tiếp cận văn bản. Việc đọc vẫn giữ vai trò trung tâm trong môi trường học thuật. Nhưng ngày nay, hoạt động đó diễn ra trong một hệ sinh thái mới – nơi có khám phá số, gợi ý từ mạng xã hội, công cụ AI, và áp lực tối ưu hóa thời gian. Với cả nhà xuất bản lẫn thư viện, câu hỏi không còn là “người trẻ còn đọc hay không”, mà là “làm thế nào để hỗ trợ họ đọc theo đúng cách họ đang sống và học hôm nay.”
Dịch từ Scholarly Kitchen
