Ai cũng biết một câu đùa đúng lúc có thể là chiếc phao cứu sinh cho một bài thuyết trình. Một khán phòng đang gà gật bỗng bừng tỉnh vì một nhận xét hóm hỉnh. Người nghe thả lỏng, người nói trở nên gần gũi, và bài nói thực sự được cứu. Thế nhưng, những khoảnh khắc xuất thần ấy hiếm hoi hơn ta tưởng.
Một nghiên cứu quan sát 531 bài thuyết trình tại 14 hội nghị cho thấy: phần lớn nỗ lực pha trò trong khoa học thường… rơi vào thinh lặng. Nhiều câu đùa chỉ nhận lại vài tiếng cười xã giao hoặc sự im lặng đến ngột ngạt (Mammola et al., 2026). Tuy vậy, chính con số thống kê về những lần thất bại đó lại gợi ra một câu hỏi thú vị: Nếu dễ “hớ” như vậy mà người ta vẫn cứ thử, thì hẳn hài hước không chỉ là cho vui.
Trong một môi trường đề cao sự nghiêm cẩn đến khắc nghiệt, vì sao chúng ta vẫn khao khát tiếng cười?
Khi hài hước “mở đường” cho tri thức
Trong học thuật, ta thường quá chú trọng vào nội dung mà quên mất điều kiện để tiếp nhận nội dung đó. Chúng ta chuẩn bị dữ liệu, lập luận, phương pháp kỹ lưỡng, rồi mặc định người nghe là những cỗ máy có thể tập trung vô hạn. Thực tế phũ phàng hơn nhiều: Một bài giảng dù đúng đến đâu vẫn có thể trôi tuột qua đầu người học như nước đổ lá khoai nếu họ đã quá mệt mỏi.
Tri thức muốn đi từ bộ não này sang bộ não khác phải đi qua một cánh cửa rất hẹp: Sự chú ý.
Chính lúc này, pha trò trở thành một kỹ thuật tổ chức sự chú ý. Tiếng cười kéo người nghe quay lại, làm nội dung mềm đi và xóa nhòa khoảng cách giữa bục giảng với hàng ghế khán giả. Hài hước không đối lập với học thuật; nó giúp học thuật được tiếp nhận như một kinh nghiệm sống, chứ không chỉ là một khối thông tin khô khan. Không ai tiếp nhận tri thức bằng lý trí thuần túy; chúng ta nghe bằng cảm giác gần gũi và mức độ tin cậy đối với người đang đứng trước mặt mình.
Nhịp thở của một bài thuyết trình
Nghiên cứu chỉ ra rằng các câu đùa thường tập trung ở đầu và cuối bài nói – những điểm “phá băng” và “kết nối”. Những bài nói thành công nhất còn có thêm một điểm nhô hài hước ở quãng giữa. Điều này cho thấy diễn giả đang dùng tiếng cười để điều tiết cái nhiệt của khán phòng.
Nói một cách đời thường, pha trò là cách người nói hé cửa sổ cho căn phòng đỡ ngột. Học thuật vốn đã nặng, nếu cách truyền tải cũng nặng như đang xối hàng tá kiến thức thì quả là quá sức cho cả đôi bên. Đó là lý do những câu đùa nảy sinh từ sự cố thực tế như slide lỗi hay một khoảnh khắc lúng túng lại hiệu quả đến vậy. Chúng nhắc nhở khán giả rằng: Người đang đứng kia không phải một robot đọc dữ liệu, mà là một con người bằng xương bằng thịt.
Mục tiêu thực chất là không khí rộn ràng
Nếu đo lường bằng âm lượng tiếng cười, hài hước trong học thuật có vẻ là một canh bạc rủi ro khi chỉ 9% câu đùa tạo được hiệu ứng mạnh. Nhưng thước đo ấy có lẽ đã nhầm. Khán giả hội nghị không đi xem hài, họ không ngồi chờ để cười nghiêng ngả.
Giá trị của một câu đùa đôi khi chỉ nằm ở một cái mỉm cười nhẹ. Nó đủ để báo hiệu rằng: “Tôi hiểu các bạn đang nghe gì.” Nó làm mềm đi sự nhạt nhẽo của kiến thức chuyên môn. Đừng nhầm tưởng rằng cứ nghiêm túc là phải giữ gương mặt không cảm xúc. Thực tế, tác phong “thanh niên nghiêm túc” chỉ hợp trong khán phòng… nhạc kịch. Một câu nói đủ duyên dáng không làm tri thức kém giá trị đi, nó đang hâm nóng bầu không khí lạnh lẽo vốn có của cả khán phòng.
Hài hước là một cách “tạo cảm giác cùng phe”
Điều thú vị nhất là: tiếng cười trong học thuật thường đến từ cảm giác “À, mình cũng thế!”. Người ta cười khi diễn giả tự trào về một biểu đồ khó đọc hay những nỗi khổ không tên của đời nghiên cứu sinh. Tiếng cười lúc đó là dấu hiệu của sự đồng cảm. Nó xác nhận rằng chúng ta thuộc về cùng một cộng đồng, cùng chia sẻ những áp lực giống nhau.
Điều này giải thích vì sao meme về đời sống nghiên cứu sinh lại có sức sống mãnh liệt đến vậy. Đằng sau những tấm ảnh chế về việc bị từ chối bài báo hay sự bế tắc với quy trình phản biện là những căng thẳng đã bị dồn nén từ lâu. Chúng ta cười không chỉ vì vui, mà vì thấy mình không đơn độc trong một hành trình vốn dĩ rất lẻ loi (Nguyen et al., 2025).
Không phải ai cũng được phép pha trò
Tuy nhiên, có một sự thật khá đắng chát: Không phải ai cũng có cùng “quyền” được hài hước. Dữ liệu cho thấy nam giới và những người bản ngữ thường dễ làm khán giả cười hơn. Trong môi trường chuyên môn, không phải ai cũng có đủ “khoảng an toàn” để lệch khỏi chuẩn mực.
Với nhiều nhà khoa học nữ hoặc những người ở vị thế thấp hơn, pha trò là một rủi ro nghề nghiệp. Họ sợ bị đánh giá là thiếu chuyên nghiệp hoặc không đủ năng lực. Vì vậy, hài hước không chỉ là kỹ năng, nó còn là vấn đề vị thế. Khi bàn về điều này, ta cần thấy cả những bất bình đẳng ngầm định: Ai được phép xuất hiện như một con người trọn vẹn, và ai phải luôn “gồng mình” để giữ hình ảnh an toàn?
Tài liệu tham khảo
Mammola, S., Fontaneto, D., Santangeli, A., Oswald, K. N., Correia, R., Meierhofer, M. B., De Santis, V., & Stout, V. (2026). Statistically significant chuckles: who is using humour at scientific conferences? Proceedings of the Royal Society B Biological Sciences, 293(2067).
Nguyen, T. B. A., Dinh, V., Phan, T. T. T., & Pham, H. (2025). Pile humor and distress: can we detect what doctoral students experience through memes they laugh at? Studies in Graduate and Postdoctoral Education.
