Từ đầu những năm 2000, khảo sát trực tuyến đã mở ra cơ hội để mọi người tham gia nghiên cứu ngay tại nhà, chỉ với một chiếc máy tính. Công cụ này được sử dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực như sinh thái học, tâm lý học, kinh tế học và chính trị. Felix Chopra, nhà kinh tế học hành vi tại Trường Tài chính và Quản lý Frankfurt (Đức), cho rằng khảo sát trực tuyến đã trở thành một phần không thể thiếu của khoa học xã hội.
Người tham gia khảo sát thường được trả tiền, từ vài xu cho tới hơn 100 đô la Mỹ mỗi giờ. Từ đó, một ngành dịch vụ chuyên tổ chức khảo sát và quản lý các nhóm người trả lời cũng hình thành. Trong giai đoạn 2015 đến 2024, số nghiên cứu sử dụng khảo sát trực tuyến đã tăng gấp bốn lần. Tuy nhiên, đi kèm với sự phát triển này là tình trạng gian lận ngày càng nhiều, từ việc trả lời qua loa cho tới dùng bot để mạo danh người thật. Các công ty khảo sát đã phải liên tục bổ sung các bước kiểm tra để phát hiện và ngăn chặn.
Rắc rối mang tên bot khảo sát
Tháng 11 vừa qua, Sean Westwood, một nhà khoa học chính trị tại Đại học Dartmouth (Mỹ), đã giới thiệu một chatbot AI có thể giả làm người tham gia khảo sát một cách rất thuyết phục và vượt qua hầu hết các biện pháp phát hiện hiện nay. Westwood sử dụng o4-mini của OpenAI, một công cụ AI có khả năng suy luận, để tạo ra bot và thử nghiệm trong một khảo sát được thiết kế riêng nhằm kiểm tra khả năng của nó. Trong 6.700 lần thử, bot đã vượt qua các câu hỏi kiểm tra sự chú ý, vốn được dùng để phát hiện người trả lời thiếu tập trung hoặc bot đơn giản, với tỷ lệ thành công lên tới 99,8%.
Để tránh bị phát hiện, bot có thể được lập trình sẵn một “vai diễn” cụ thể và trả lời đúng theo vai đó. Chẳng hạn, khi bot được cài đặt để đóng vai một phụ nữ 88 tuổi và được hỏi về việc tham gia các sự kiện thể thao của trẻ em, nó trả lời rằng mình ít đi vì con cái đã trưởng thành. Bot cũng có thể ghi nhớ các câu trả lời trước đó để giữ sự nhất quán. Không chỉ vậy, chatbot này còn dễ dàng vượt qua những câu hỏi “gài bẫy” thường được đưa vào khảo sát nhằm phát hiện bot. Ví dụ, khi được yêu cầu dịch một câu sang tiếng Trung hoặc trích nguyên văn Hiến pháp Mỹ, bot đã khéo léo từ chối và giả vờ như một người bình thường không thể làm được.
Việc bot có thể qua mặt kiểm tra dễ dàng khiến Constantine Papas, một blogger và nhà nghiên cứu trải nghiệm người dùng tại một công ty công nghệ lớn ở New York, cho rằng khoa học xã hội đang đối mặt với một “cuộc khủng hoảng về độ tin cậy”. Ông viết rằng giả định nền tảng của nghiên cứu khảo sát, tức câu trả lời hợp lý đồng nghĩa với câu trả lời của con người, nay không còn chắc chắn nữa.
Ryan Kennedy, nhà khoa học chính trị tại Đại học Bang Ohio, cũng thừa nhận nghiên cứu của Westwood đã phơi bày nhiều lỗ hổng nghiêm trọng trong khảo sát trực tuyến. Tuy vậy, ông cho rằng đây chưa hẳn là một cuộc khủng hoảng toàn diện, mà chỉ là bước mới trong cuộc chạy đua lâu dài giữa các chiêu trò gian lận và những biện pháp phát hiện. Trước đây, người ta có thể giả danh để nhận tiền khảo sát, còn hiện nay việc tự động hóa đang ngày càng phổ biến.
Dịch từ Nature
