Ngày mà bài báo được công bố lẽ ra phải là một khoảnh khắc đáng tự hào. Thế nhưng, nó lại mang cảm giác như bị xóa nhòa lặng lẽ. Trước mắt tôi là bộ dữ liệu mà tôi đã góp phần xây dựng, những tập hợp các lệnh mà tôi đã miệt mài dò lỗi và tinh chỉnh, khung phân tích mà tôi đã dày công phát triển trong hàng tháng trời – tất cả đều được trình bày hoàn chỉnh trong một bài báo khoa học đã qua bình duyệt. Nhưng tên của tôi thì lại vắng bóng. Cảm giác bị gạt bỏ ra ngoài vốn đã đủ nặng nề – nhưng điều khiến tôi nhói lòng hơn cả là việc tôi đã nhận thấy điều đó từ trước, song lại hoàn toàn bất lực để không thể ngăn cản.
Vào năm 2010, trong thời gian tôi theo học bậc tiến sĩ tại một trường đại học lớn ở Châu Âu, một nghiên cứu sinh khóa trên đã nhờ tôi hỗ trợ viết mã phân tích dữ liệu cho luận án của anh ấy. Chúng tôi đã có nhiều cuộc thảo luận chuyên sâu về công việc, và anh ấy hứa rằng sẽ để tôi làm đồng tác giả nếu kết quả được công bố. Anh ta thậm chí còn gợi ý rằng những kết quả này có thể được đưa vào trở thành một chương trong luận án của chính tôi, đồng thời cam kết sẽ thông báo với các giảng viên hướng dẫn của tôi khi công việc đạt đến độ chín muồi. Tôi đã tin tưởng vào lời hứa đó.
Trong suốt một năm sau đó, tôi đã bỏ ra hàng giờ để tập trung vào việc viết, chỉnh sửa và kiểm chứng các đoạn mã làm nền tảng cho toàn bộ phân tích. Nhưng điều cốt yếu ở đây là sự hợp tác này vẫn chỉ tồn tại ở dạng phi chính thức. Hầu hết các cuộc trao đổi diễn ra qua cuộc gọi thoại. Những email tôi gửi đều không nhận được hồi đáp. Không hề có bất kỳ một văn bản chính thức nào ghi lại thỏa thuận hay phạm vi công việc giữa chúng tôi. Ngay lúc này nhìn lại, tôi nhận ra rằng việc thiếu vắng những tài liệu này không phải là ngẫu nhiên – mà là một sự sắp đặt đã có chủ ý.
Vài năm sau, tôi được biết công trình nghiên cứu ấy đang được chuẩn bị để công bố. Thế nhưng, niềm háo hức nhanh chóng nhường chỗ cho sự thất vọng khi tôi nhận ra rằng vị nghiên cứu sinh mà tôi từng hỗ trợ – người giữ vai trò tác giả chính của bài báo – hoàn toàn không hề có ý định mời tôi làm đồng tác giả. Khi tôi lên tiếng, anh ta khẳng định chính anh ta là người chịu trách nhiệm cho toàn bộ phần viết mã phân tích, đồng thời viện dẫn rằng không có bất kỳ bằng chứng bằng văn bản nào chứng minh sự đóng góp của tôi.
Một đồng tác giả khác đã thừa nhận đóng góp của tôi và cố gắng can thiệp. Người hướng dẫn của tôi cũng đứng về phía tôi. Thế nhưng, vị nghiên cứu sinh kia vẫn kiên quyết từ chối việc đưa tên tôi vào. Cuối cùng, tôi nhận ra rằng sự nỗ lực của mình nên được dành cho công việc hiện tại, và tôi từ bỏ việc đấu tranh.
Tên tôi hoàn toàn không có trong bài báo đã được công bố, thậm chí ngay cả trong lời cảm ơn cũng không.
Sự phản bội ấy đã để lại hậu quả thực sự. Vì tin rằng mình sẽ là đồng tác giả, tôi đã dành nhiều thời gian quý báu cho nó trong giai đoạn viết luận án của mình, khiến tiến độ của bằng tiến sĩ bị trì hoãn ít nhất là sáu tháng. Tệ hơn cả là những tổn thất về mặt tinh thần: sự thất vọng, cảm giác bất lực, và một nỗi bất công sâu sắc.
Câu chuyện của tôi không phải là duy nhất. Các thỏa thuận về quyền tác giả thường quá phụ thuộc vào những cam kết phi chính thức, trong khi nhiều nhà khoa học trẻ trong giai đoạn đầu của sự nghiệp lại chưa nắm rõ các tiêu chí xét quyền tác giả. Ngay cả khi các nhóm nghiên cứu có đưa ra hướng dẫn cụ thể về việc ai nên được ghi nhận là tác giả, thì những quy tắc ấy thường không được đề cập chỉ cho đến khi bản thảo đã được hoàn thành, và trong môi trường phòng thí nghiệm có tính tôn ti trật tự, sinh viên thường quá e ngại để có thể khẳng định quyền lợi của mình.
Sau trải nghiệm của mình, tôi cùng các đồng nghiệp bắt đầu suy nghĩ về những chiến lược nhằm ngăn chặn những trường hợp bị từ chối quyền tác giả một cách bất công. Cuối cùng, chúng tôi đã xây dựng được một bộ quy trình mà hiện nay đang được áp dụng cho mọi dự án trong phòng thí nghiệm, để đảm bảo rằng tất cả những người đóng góp đều nhận được sự ghi nhận một cách xứng đáng. Chúng tôi tạo một tài liệu chung, trong đó nêu rõ vai trò và kỳ vọng về quyền tác giả ngay từ đầu, đồng thời thống nhất các mốc quan trọng để thảo luận thêm về vấn đề quyền tác giả, chẳng hạn ở các giai đoạn phân tích chính hoặc trước khi bắt đầu soạn thảo bản thảo.
Tôi cũng nỗ lực làm gương bằng cách thảo luận cởi mở về vấn đề quyền tác giả với các sinh viên và đồng nghiệp trẻ tuổi, đồng thời đảm bảo họ được đào tạo đầy đủ về đạo đức nghiên cứu. Tôi yêu cầu họ lưu giữ hồ sơ về những đóng góp của mình, đọc kỹ các hướng dẫn về quyền tác giả của các tạp chí, và đồng thời đảm bảo rằng họ nắm rõ các kênh hỗ trợ của tổ chức mà họ có thể tìm đến khi gặp khó khăn, chẳng hạn như các văn phòng liêm chính nghiên cứu hoặc thanh tra viên.
Chúng tôi đã thử nghiệm cách tiếp cận mới này trong vài tháng qua, và những phản hồi từ các thành viên khác trong phòng thí nghiệm đều hết sức tích cực. Tôi muốn khuyến khích mọi người cũng cân nhắc thực hiện một điều gì đó tương tự. Quyền tác giả không chỉ đơn thuần là một dòng trong CV – mà nó còn là một chuẩn mực đạo đức không thể thiếu. Mỗi bộ dữ liệu được làm sạch, mỗi đoạn mã được gỡ lỗi, mỗi hình ảnh được tinh chỉnh đều xứng đáng được ghi nhận. Và mỗi nhà nghiên cứu trẻ đều xứng đáng có niềm tin rằng công sức của họ sẽ không chỉ được sử dụng – mà còn được trân trọng.
Dịch từ Science
