Ba bài báo mới trên tạp chí Nature thuộc dự án SCORE cho thấy khoảng một nửa số nghiên cứu khoa học xã hội có thể vượt qua được các phép kiểm tra về khả năng tái lập, khả năng tái tạo kết quả và độ bền vững. Nhiều nhà bình luận xem đây là một sự thất bại. Tuy nhiên, Ilka Gleibs lập luận rằng có một cách nhìn lạc quan hơn, đồng thời chỉ ra những hướng đi tiếp theo cho khoa học xã hội.
Sau bảy năm triển khai, dự án SCORE (Systematizing Confidence in Open Research and Evidence – Hệ thống hóa Niềm tin trong Nghiên cứu Mở và Bằng chứng) đã xuất bản ba bài báo trên tạp chí Nature. Các bài báo này cùng đánh giá xem những phát hiện trong khoa học xã hội có vượt qua được ba phép kiểm tra khác nhau hay không. Phép kiểm tra thứ nhất xem nghiên cứu có thể được tái lập (replicated) hay không, tức là liệu kết quả tương tự có xuất hiện khi nghiên cứu được thực hiện lại trong một bối cảnh khác hay không. Phép kiểm tra thứ hai xem kết quả có thể được tái tạo (reproduced) hay không, tức là liệu cùng dữ liệu và phương pháp có cho ra cùng các con số hay không. Phép kiểm tra thứ ba xem kết quả có vững (robust) hay không, tức là các lựa chọn phân tích ảnh hưởng đến kết luận ở mức độ nào khi câu hỏi nghiên cứu và dữ liệu được giữ nguyên. Nhìn chung, khoảng một nửa số nghiên cứu đáp ứng được một trong ba tiêu chí này.
Nhiều bình luận cho rằng kết quả này như là một thất bại. Tác giả muốn đưa ra một góc nhìn khác: một góc nhìn tươi sáng hơn và dự án SCORE cho chúng ta một lý do tốt để lạc quan về thực trạng của ngành khoa học xã hội.
Với Nihan Albayrak-Aydemir, tác giả tái lập một trong 164 nghiên cứu được kiểm tra trong dự án. Công trình nghiên cứu ban đầu của Alves và cộng sự đã lập luận rằng có một số thiên kiến đối với các nhóm xã hội hình thành từ cách chúng ta tiếp nhận, học hỏi từ môi trường có thông tin không đồng đều. Chẳng hạn như, chúng ta gặp nhiều ví dụ tích cực về một số nhóm nhất định hơn các nhóm khác, và quá trình học cơ bản sẽ tự động xử lý nốt phần còn lại để hình thành định kiến. Trong một nghiên cứu lớn hơn đã được đăng ký trước với mẫu khảo sát và bối cảnh khác, nhóm của tác giả cũng tìm thấy xu hướng tương tự, qua đó ủng hộ lý giải ban đầu. Đối với bài báo kiểm tra về tính tái lặp, tác giả ở vai trò người bình duyệt và hỗ trợ thu thập dữ liệu về chính sách của tạp chí. Sự lạc quan của tác giả bắt nguồn từ việc suy ngẫm khi tham gia dự án. Điều đó dẫn tới hai lý do cho sự tích cực này: một mang tính cá nhân và một mang tính khoa học hơn.
Một ngành khoa học có khả năng huy động ở quy mô lớn
Lý do đầu tiên là một lý do cá nhân. Là một phần của một dự án lớn và đa dạng như vậy khiến tác giả nhận ra có điều gì đó ở ngành khoa học xã hội hiếm khi được ghi nhận đầy đủ: nó có thể huy động một nỗ lực nghiêm túc mang tính tập thể. Gần 900 nhà nghiên cứu từ khắp thế giới đã làm việc cùng nhau để hướng tới mục tiêu chung thúc đẩy ngành khoa học xã hội trở nên đáng tin cậy hơn, vững bền hơn và có giá trị thực tiễn cao hơn. Trải nghiệm là một người đóng góp trong một tập thể lớn hơn rất nhiều, ở đó không có một nghiên cứu đơn lẻ nào phải tự mình gánh vác sức nặng của một kết luận, chính điều này là lập luận mạnh nhất để chống lại luận điểm cho rằng đây là một khủng hoảng. Khi một ngành cùng nhau phối hợp, nó sẽ tiến xa hơn bất kỳ chương trình nghiên cứu cá nhân nào có thể làm được.
Sự bất định không đối lập với sự đáng tin cậy
Lý do thứ hai là về khoa học. Kể cả những phát hiện trong khoa học tự nhiên cũng không luôn luôn đứng vững khi được xem xét kỹ lưỡng hơn. Sự bất định là điều vốn có với kiến thức khoa học; nó không phải là một khiếm khuyết cần loại bỏ mà là một đặc tính mà chúng ta cần làm việc cùng. Điều mà kết quả SCORE chỉ ra là một con đường hướng tới việc xây dựng sự minh bạch: những chính sách tốt hơn về chia sẻ dữ liệu và mã nguồn, các phương pháp mở hơn và giảm bớt sự phụ thuộc vào kết quả của bất kỳ nghiên cứu riêng lẻ nào.
Tính minh bạch cao hơn giúp ta dễ dàng nhận ra những gian lận, lỗ hổng thông tin và các sai lệch đáng kể so với nghiên cứu gốc. Lòng tin không đến từ việc giả vờ về sự chắc chắn mà chúng ta không thật sự có. Nó đến từ việc trình bày đầy đủ về quy trình làm việc của chúng ta. Khoa học có thể vừa đáng tin và vừa bất định cùng lúc và việc công nhận điều này là một điểm mạnh hơn là điểm yếu.
Những kết quả mà không tái lập được một cách nhất quán vẫn có thể cung cấp cho ta những thông tin giá trị khi được cân nhắc cùng với toàn bộ các bằng chứng và lý thuyết mà chúng được thiết kế để kiểm chứng. Mỗi nghiên cứu là một mảnh ghép trong bức tranh rộng lớn hơn, và dự án SCORE đặt rất nhiều mảnh ghép lại với nhau.
Ý nghĩa đối với ngành khoa học xã hội
Hiểu theo cách này, kết quả của dự án không phải là một phán quyết phủ nhận các bằng chứng của ngành khoa học xã hội mà là đưa ra một nền tảng. Nó củng cố cách chúng ta diễn giải và truyền thông về nghiên cứu, và nó làm rõ những cơ sở hạ tầng mà cộng đồng cần để sản xuất tri thức có thể tái lập, tái lặp và vững bền. Nó cũng nhắc chúng ta rằng một số khía cạnh của sự bất định là không thể giảm thiểu được: không phải mọi nghiên cứu đều có tái lập, sai sót vẫn cứ xảy ra và bối cảnh thì luôn thay đổi.
Dự án cũng chỉ ra một bước đi kế tiếp: đầu tư vào những chỉ số đo lường độ tin cậy có hiệu lực và khả năng mở rộng tốt hơn, từ đó sự tin cậy có thể được thiết lập dựa trên bằng chứng thay vì danh tiếng của những học giả riêng lẻ, những tạp chí cụ thể hay những nghiên cứu riêng biệt.
Tỉ lệ tái lập 50% chỉ được coi là một thất bại khi chúng ta giả định rằng tính tái lập là thước đo duy nhất cho độ tin cậy. Nhưng mà độ tin cậy, tức là mức độ chắc chắn chúng ta có được trong kết quả nghiên cứu, vốn có rất nhiều khía cạnh: nó bao gồm tính tái lập, tính tái lặp, tính vững bền, nền tảng lý thuyết, hiểu biết về sự thay đổi trong bối cảnh, kiểm soát thiên kiến trong bối cảnh nghiên cứu, có phương pháp hiệu lực và còn nhiều hơn thế nữa. Đó là cuộc thảo luận mà dự án này đã mở ra: chúng ta cần gì để đánh giá được độ tin cậy, và chúng ta nên đánh giá nó như thế nào, và chúng ta có thể chấp nhận sống cùng với sự bất định ở mức độ nào?
Dịch từ LSE Blogs
