Làm việc trong các trường đại học, hay ở giới học thuật nói chung, chắc bạn không xa lạ gì với câu của bạn bè và người thân về cách bạn sẽ dùng kỳ nghỉ hè của mình. Có những câu hỏi đơn giản chỉ bắt nguồn từ sự tò mò, nhưng thỉnh thoảng cũng xen lẫn ghen tị hoặc mỉa mai (“Ôi, sướng nhé, hè là nghỉ nguyên 3 tháng luôn!”) hay (“Ước gì năm nào mình cũng bỏ nguyên tháng 6, 7, 8 như bạn… nhưng khổ cái mình thuộc dạng tội nghiệp phải LÀM VIỆC ĐỂ KIẾM SỐNG ấy”).
Hoặc đơn giản đến từ sự ngây thơ của người ngoài ngành, đôi khi họ không biết rằng với dân khoa học trong môi trường hàn lâm thì mùa hè chỉ là đổi nhịp một chút, chứ không có chuyện nghỉ ngơi.
Tất nhiên, nó cũng khác so với năm học chính quy. Mùa hè bắt đầu bằng cảnh sinh viên tay xách nách mang chuẩn bị về quê, sự nhộn nhịp của hàng quán khi sinh viên xả hơi sau kỳ thi. Rồi sau đó là sự trống vắng bao trùm. Hàng chờ căn-tin, sân thể thao thưa hẳn; bãi đỗ xe từ “không còn chỗ” chuyển sang “hên lắm mới còn chỗ”; còn cột đèn, bảng tin thì rụng sạch tờ rơi như cây me rụng lá.
Nhưng trong lúc đó, học viên cao học vẫn vào viện/phòng nghiên cứu, như không hề có chuyện gì xảy ra.
Hồi còn học cao học, câu “Hè này có tính chơi bời gì không?” luôn khiến tôi khó chịu hơn là cảm thấy được quan tâm. Xin thưa rằng, không! Tôi không có cái gọi là kỳ nghỉ hè; còn việc làm gì để xõa thì tôi sẽ dành thời gian quý báu ở bên vài triệu con vi khuẩn tôi mới nhân bản. Những câu hỏi như vậy luôn nhắc tôi rằng người ta không chỉ thấy cái nghề tôi chọn là bí ẩn, mà còn nghĩ nó như kiểu… một chuyến nghỉ dưỡng.
Nó làm tôi nhớ đến một loạt câu hỏi đi vào lòng đất khác – kiểu hàm ý rằng trong khi thiên hạ toát mồ hôi ở thế giới thực thì tôi lại đang sống trong “lớp học Neverland” bằng tiền thuế của họ, vui vẻ làm học sinh lớp 23 (hoặc lớp 28) mà lại chẳng nhận ra có gì sai cả. Có thể kể ví dụ vài câu kinh điển mà họ hay đem ra để chọc ngoáy là:
Bao giờ thì tốt nghiệp?
Đứng top bảng, vì với nhiều người, một chương trình học không có ngày kết thúc nghe… điên thật. Mà đúng, nó điên thật. Nhưng đó là điên có chủ đích, và giờ bạn phải giải thích vì sao mình lại ký cái “hợp đồng trả góp” dài 500 năm. Câu này áp dụng luôn cho postdoc: “Nó như một công việc, nhưng không hẳn là công việc; ở đó cho đến khi tìm được việc khác, mà có thể chẳng bao giờ tìm được, và… thôi đừng nói nữa, không phải tôi đang khóc đâu, có mà bạn khóc ấy!!”
Học từng ấy năm thì lấy đâu tiền trả học phí?
Lại một cú hiểu nhầm rằng nhà khoa học toàn con nhà giàu mới chịu nổi. Tôi vẫn nhớ mặt ông bạn tôi khi tôi bảo: “Tiến sĩ thì không trả tiền cho trường, trường trả tiền cho mình.” Nhưng dù bạn có nói câu này bằng chất giọng hài hước đến thế nào đi nữa, thì sau khi họ hết sốc, vẫn nên trấn an: “Đừng lo, họ trả ít lắm.”
Sao bạn phải vào lab lúc nửa đêm? Có ai ép không?
Vừa có vừa không. Giáo sư hướng dẫn của bạn không nói thẳng “đêm nay vào lab nhé”, nhưng nếu dự án của bạn đang tiến triển kém mà còn đáp kiểu “Ơ, ai rảnh mà mò vào lab lúc nửa đêm?”, thì thôi tự hiểu. Dù giáo sư của bạn có là kiểu người hiểu rằng “cân bằng công việc – cuộc sống” không phải là một loại khẩu hiệu vớ vẩn, thì vẫn sẽ có nhiều thứ “ép” bạn vô lab giữa đêm: vi khuẩn, chuột, phản ứng hóa học, hay lịch quan sát kính thiên văn. Nên là thôi hãy cứ để người ngoài nghĩ bạn là kiểu người chăm chỉ kiếm tiền tăng ca đi!
Ô, bạn có xuất bản hả! Đọc chỗ nào vậy chỉ với?
Không dễ để giải thích rằng: Không, bài của bạn sẽ không xuất hiện ở bìa mấy cuốn tạp chí mà họ hay thấy; không, họ sẽ chẳng đọc nổi vì nó không được viết bằng kiểu “ngôn ngữ” mà họ dùng hằng ngày; không, chính họ sẽ chẳng muốn bỏ tiền ra để đọc đâu; và, vâng, ngay cả bạn cũng không đủ tiền để đọc chính bài của mình.
Làm nghề này sao còn có thời gian đi chơi?
Bạn có thể đáp: “Tôi không biết, thế bạn xem bạn làm cách nào mà vừa đi làm vừa có thời gian bới móc tôi nhiều thế?” Nhưng rồi vẫn thừa nhận rằng chắc họ nói cũng có lý, và tự hỏi có nên đi xin tài trợ cho nghiên cứu về đời sống xã hội của giới khoa học không nhỉ?
Cần gì không? Lấy tạm 5 đô nhé? Này, cầm đi. Không sao đâu.
Vừa xúc phạm, vừa… hữu ích phết.
Hè này, khi bạn thở phào trên khuôn viên trường vắng vẻ, đừng để mấy câu hỏi kia làm bạn mất bình tĩnh nhé. Hãy trả lời rằng bạn đang làm điều mình đam mê, và nghiên cứu thì không bao giờ có “nghỉ hè” cả.
Nhưng tối nay, về nhà lúc 11:59 nhé. Bạn xứng đáng mà.
Dịch từ Science
