- Tranh luận về tương lai của truy cập mở (Open Access)
Một trong những đề xuất thường được nhắc đến nhất khi nói về tương lai của việc giao tiếp giữa các học giả là lập luận về việc chuyển đổi toàn cầu sang mô hình truy cập mở sẽ không cần thêm một vốn đầu từ nào khác. Bởi lẽ, khoản tiền đó đã có sẵn từ trước, qua những thứ như phí thuê tạp chí, lợi nhuận của các nhà xuất bản, phí xuất bản (những khoản tiền giúp nội dung đọc miễn phí, nhưng lại tạo ra thêm chi phí cho việc xuất bản). Thay vào đó, hãy đầu tư những khoản phí này vào việc xuất bản mở. Chỉ khi đó, mô hình này mới có thể chuyển từ mô hình kết hợp trả phí thành truy cập mở hoàn toàn mà không làm tăng tổng chi phí.
Mười năm trước đây, Martin Eve đã phản bác lại lập luận này trên trang báo UKSG Insights, đồng thời nhắc lại năm năm sau đó trên blog của ông. Trước làn sóng quan tâm ngày càng tăng về mô hình xuất bản mở Diamond và giải pháp subscribe-to-open (S2O), tôi muốn nhìn lại một số ý tưởng tương tự, nhưng ở một góc độ chi tiết hơn về những cách quản lí kinh tế trong các trường cao đẳng và đại học nghiên cứu, chính là nơi mà cung cấp nguồn phí chủ đạo và cho ra kết luận cho những nghiên cứu này.
- Nguồn tiền “đã có sẵn” thực chất không tồn tại
Vấn đề lớn nhất của lập luận này chính là việc tin rằng trong hệ thống này đã có sẵn một nguồn vốn. Điều này là sai: khoản tiền mà được cho rằng đã có sẵn trong hệ thống đó đã được cho vào nhằm mục đích hỗ trợ xuất bản học thuật, và nó sẽ không được sử dụng cho một mục đích nào khác.
Tuy nhiên, điều này không phải lúc nào cũng đúng. Cơ sở nghiên cứu của tôi, một thư viện nghiên cứu lớn với ngân sách cũng khá dồi dào nhưng không quá dư giả, đóng một khoản 12 triệu đô la Mỹ vào nền kinh tế truyền thông học thuật mỗi năm. Khoản tiền này chi trả cho phí đăng tạp chí và cơ sở dữ liệu, cũng như mua sách, kho lưu trữ trực tuyến, và các sản phẩm nội dung khác dưới hình thức mua một lần. Khoản vốn này không được trả bởi thư viện chúng tôi, mà thay vào đó, thuộc sở hữu bởi một trường đại học chủ quan và được phân bố cho thư viện hàng năm nhằm mục đích mua quyền truy cập nội dung của chúng tôi, cũng chính là những nội dung mà cộng đồng đại học sẽ không thể truy cập nếu không bỏ ra một khoản phí. Tuy rằng nguồn kinh phí này có phần hỗ trợ việc xuất bản học thuật, sự hỗ trợ đó chỉ là một hậu quả gián tiếp của mục đích chính: cung cấp một nguồn thông tin cho cộng đồng đại học.
- Vấn đề của các mô hình OA, Diamond và S2O
Vậy hãy giả sử có một hệ thống mà chúng tôi không cần trả tiền để có được thông tin nữa, mà thay vào đó:
- Các nhà nghiên cứu của tổ chức chúng tôi rả tiền cho từng bài được xuất bản (dưới dạng truy cập mở)
- Tổ chức vẫn tiếp tục trả phí bình thường, nhưng nội dung được mở ra cho toàn công chúng.
- Tổ chức tài trợ trực tiếp cho các tạp chí hoặc sách xuất bản mở, từ đó xuất bản được một cách miễn phí cho người đọc lẫn người viết (gọi là hội viên, tài trợ trực tiếp)
Như Eve và những người khác đã chỉ ra, một hệ thống như vậy thường sẽ đặt một gánh nặng tài chính lớn lên các trường đại học có năng suất và nghiên cứu cao. Ngược lại, với các trường nghiên cứu ít hơn sẽ chi ít tiền hơn so với trước đây, vì họ không phải trả phí để truy cập nội dung nữa, mà chỉ phải chi trả khi xuất bản.
Tuy nhiên, có một vấn đề lớn hơn. Khi các trường không còn phải trả tiền cho việc truy cập nội dung, khoản tiền trước đó sẽ được chuyển sang để đáp ứng các nhu cầu khác. Bởi lẽ, trường nào cũng có nhu cầu quan trọng hơn việc hỗ trợ xuất bản mở.
Như một bọt biển khô trong xô nước, khi ngân sách thư viện có không gian trống (tiền rảnh), nó sẽ bị hút đi cho việc khác. Hiện nay, kể cả khi chúng ta có đủ tiền để duy trì hệ thống truy cập mở, không có gì đảm bảo rằng khoản tiền đó sẽ được giữ lại cho mục đích này trong tương lai.
Tiền dùng để mua quyền truy cập dữ liệu mở từng là bắt buộc và được giữa trong hệ thống đó. Nhưng nếu việc mua nội dung giờ đây không còn cần thiết, khoản tiền đó trở thành một tài nguyên linh hoạt có thể sử dụng cho các nhu cầu khác. Mô hình truy cập mở (OA) và những mô hình tác giả trả phí (APC) có thể kiểm soát tiền tốt hơn nhưng lại thường bị phản đối bởi sự bất công. Còn các mô hình như subscribe-to-open (S2O) và mô hình hỗ trợ trực tiếp và không thu phí tác giả Diamond thì công bằng hơn nhưng lại thiếu ổn định bởi phụ thuộc vào nguồn lực hạn chế và sự tự nguyện.
Điều này ảnh hưởng nghiêm trọng tới tính bền vững của 2 mô hình này. Khi chuyển sang OA, tiền của trường đại học không còn gắn liền với tiền trả ra để truy cập nội dung, vì thế mà dễ được chuyển sang cho mục đích khác. Trong hệ thống trước đây, không trả tiền đồng nghĩa với việc không có quyền truy cập. Còn trong OA, việc xuất bản chỉ là lựa chọn tự nguyện giữa nhiều mục tiêu quan trọng khác.
- Khuyến nghị dành cho nhà xuất bản và thư viện
Giữa các phương án như cấp học bổng cho sinh viên nghèo hay tài trợ để một tạp chí xã hội học mở truy cập, nâng cấp phòng thí nghiệm vật lý hay hỗ trợ sách giáo khoa mở, hoặc tăng lương cho nhân viên thay vì hỗ trợ một tạp chí kinh tế mở, thì đôi khi phương án OA sẽ không phải là ưu tiên. Mỗi lần như vậy, tiền sẽ bị mất đi khỏi hệ thống xuất bản học thuật.
Tác giả khuyên các nhà xuất bản nên tránh mô hình S2O. Cho dù được nhiều thủ thư yêu thích, họ không phải là người quyết định cuối cùng về ngân sách. Nếu các trường thấy việc chi tiêu này không hợp lý, họ sẽ cắt sự chu cấp đó. Tuy nhiên, S2O và Diamond có vẻ sẽ bền hơn trong việc cung cấp thêm quyền lợi như truy cập nội dung lưu trữ hoặc các công cụ đặc biệt xứng đáng hơn với chi phí.
Còn với các thủ thư, trước khi tham gia S2O hoặc Diamond, hãy đảm bảo rằng nhà trường đã đồng ý và hiểu rõ. Nếu các trường phát hiện rằng họ đang tài trợ OA thay vì mua nội dung, thư viện có thể mất đi uy tín quý hơn tiền.
Dịch từ Scholarly Kitchen
