Kính viễn vọng Lớn (Very Large Telescope – VLT) ở Chile do Đài quan sát Nam Âu (ESO) vận hành, và thiết bị Khám phá Quang phổ Đa đơn vị (MUSE) là công cụ then chốt giúp các nhà nghiên cứu thăm dò những thiên hà xa xôi nhất. Thiết bị này phổ biến đến mức, chỉ trong một kỳ quan sát (từ tháng Mười đến tháng Tư), các nhà khoa học đã nộp đơn xin hơn 3.000 giờ quan sát. Đây là một vấn đề lớn: dù được gọi là “cỗ máy thời gian vũ trụ”, MUSE không thể nào dồn 379 đêm làm việc chỉ trong bảy tháng.

ESO thường phải nhờ các hội đồng chuyên gia chọn lọc các đề xuất giá trị nhất. Tuy nhiên, khi số lượng yêu cầu tăng vọt, gánh nặng đánh giá đã trở nên quá sức đối với các nhà khoa học. Nhà thiên văn học Nando Patat tại Văn phòng Chương trình Quan sát của ESO cho biết: “Khối lượng công việc đơn giản là không thể chịu nổi”. Trước tình trạng này, năm 2022, ESO đã phải chuyển giao công việc bình duyệt cho chính các ứng viên. Các nhóm muốn có thời gian quan sát giờ đây phải đồng thời đánh giá các đơn đăng ký liên quan của các nhóm khác.

Những áp lực của quy trình bình duyệt truyền thống 

Sự thay đổi này chỉ là một ví dụ về giải pháp được đưa ra trước “khủng hoảng lao động” đang bao trùm quy trình bình duyệt – cơ chế mà các chuyên gia thẩm định, sàng lọc các đề xuất tài trợ và bản thảo nghiên cứu trước khi cấp vốn hoặc xuất bản.

Với số lượng bài báo học thuật tăng đều mỗi năm, các nhà xuất bản và biên tập viên đang gặp khó khăn trong việc tìm đủ người để thực hiện bình duyệt. Tương tự, một số cơ quan tài trợ như ESO cũng chật vật tìm kiếm người đánh giá.

Nhiều nhà nghiên cứu lo ngại rằng sự xuất hiện của những nghiên cứu kém chất lượng hoặc đầy lỗi trên các tạp chí là bằng chứng cho thấy quy trình bình duyệt đã mất đi sự nghiêm ngặt. Những người khác phàn nàn rằng các hệ thống xét duyệt tài trợ quá rườm rà đang cản trở những ý tưởng nghiên cứu đột phá nhận được kinh phí.

Mối lo ngại này đã kéo dài: bình duyệt từ lâu đã bị chỉ trích là chậm chạp, thiên vị, và có vai trò như “người gác cổng”. Tuy nhiên, dữ liệu cho thấy sự bất mãn đang ngày càng gia tăng. Những căng thẳng gần đây, như sự bùng nổ xuất bản sau đại dịch COVID-19, đã thúc đẩy sự quan tâm đến các phương pháp cải thiện bình duyệt, bao gồm việc trả phí cho người phản biện hoặc cung cấp hướng dẫn có cấu trúc rõ ràng.

Một số người thậm chí còn đề xuất cải cách triệt để, hoặc loại bỏ hoàn toàn quá trình này, vì họ cho rằng bình duyệt đã trở nên quá thiếu tin cậy.

Nguồn gốc của quy trình bình duyệt 

Mặc dù được xem là cốt lõi của khoa học, quy trình bình duyệt (peer review) dưới hình thức phổ biến ngày nay – với sự tham gia của các chuyên gia bên ngoài – thực chất chỉ phát triển mạnh mẽ trong các tạp chí và cơ quan tài trợ vào khoảng thập niên 1960–1970. Trước đó, việc thẩm định bản thảo khá rời rạc. Theo nhà sử học khoa học Melinda Baldwin, một số tạp chí có dùng phản biện bên ngoài, nhưng nhiều biên tập viên thường quyết định xuất bản dựa hoàn toàn vào chuyên môn của bản thân hoặc của một nhóm học giả nhỏ.

Tuy nhiên, khi nguồn vốn công cho nghiên cứu tăng mạnh, số lượng bản thảo tăng vọt đã buộc các biên tập viên phải nhờ cậy đến phản biện bên ngoài để tránh làm quá tải một nhóm nhỏ các chuyên gia. Ngay cả ngày nay, việc sử dụng phản biện bên ngoài cũng không có một tiêu chuẩn thống nhất, mà là một tập hợp đa dạng các phương thức kiểm tra và sàng lọc, khác nhau tùy theo tạp chí, lĩnh vực học thuật và cơ quan tài trợ.

Những vấn đề phát sinh 

Hệ thống bình duyệt hình thành từ cuối thế kỷ XX đang đối mặt với một cuộc khủng hoảng tương tự: quá nhiều bản thảo nhưng không đủ người phản biện. Lượng bài báo khoa học sản sinh ngày càng nhiều, nhưng đội ngũ phản biện không tăng kịp.

Dữ liệu, dù còn rời rạc do các tạp chí thường giữ kín thông tin, đã bắt đầu hé lộ vấn đề:

• Tăng số lời mời: Báo cáo năm 2018 của Publons (dựa trên hơn 10 triệu bản thảo) cho thấy các biên tập viên phải gửi đi ngày càng nhiều lời mời mới nhận được một bản phản biện hoàn chỉnh. Sau khi khảo sát 11.000 nhà nghiên cứu, họ cảnh báo về hiện tượng “quá tải phản biện” (reviewer fatigue).

• Thời gian xử lý kéo dài: Nhà phân tích Christos Petrou nhận thấy thời gian trung bình từ khi nộp bản thảo đến khi được chấp nhận tại 16 nhà xuất bản lớn đã tăng khoảng 6% trong một thập kỷ, hiện ở mức 149 ngày (so với 140 ngày năm 2014).
• Áp lực gia tăng: Khảo sát của IOP Publishing năm 2024 cho thấy một nửa trong số 3.000 nhà nghiên cứu tham gia nhận được nhiều lời mời phản biện hơn trong ba năm qua, dù chỉ 16% nói rằng họ nhận “quá nhiều” (giảm từ 26% năm 2020).

Giải pháp 

Trước áp lực này, các quỹ tài trợ và tạp chí đang thử nghiệm nhiều cách để khuyến khích các nhà nghiên cứu phản biện nhiều hơn và nhanh hơn:

• Công khai thời gian phản biện: Điều này giúp giảm nhẹ thời gian chờ đợi, đặc biệt đối với các nhà nghiên cứu kỳ cựu.
• Trao giải thưởng: Tuy nhiên, các giải thưởng cho người phản biện năng suất đôi khi lại phản tác dụng, khiến người được vinh danh cảm thấy đã hoàn thành “phần việc” và phản biện ít hơn sau đó.
• Thay đổi tiêu chí đánh giá: Khảo sát của Springer Nature (tháng 4) cho thấy 70% nhà khoa học muốn đóng góp phản biện được tính đến trong quá trình đánh giá công việc học thuật của họ, nhưng hiện chỉ 50% cho biết điều này đang thực sự diễn ra.

Việc trả tiền cho người phản biện đã được thử nghiệm với những kết quả khác nhau:

• Tạp chí Critical Care Medicine đề nghị trả 250 USD cho mỗi báo cáo. Kết quả là tỷ lệ chấp nhận lời mời phản biện tăng nhẹ (từ 48% lên 53%) và thời gian phản hồi nhanh hơn một chút (từ 12 xuống 11 ngày), với chất lượng được giữ nguyên. Tuy nhiên, tạp chí này cho biết không có đủ nguồn lực để duy trì mô hình trả thù lao này lâu dài.
• Tổ chức The Company of Biologists (phi lợi nhuận) đã áp dụng thành công mô hình trả 220 bảng Anh (khoảng 295 USD) cho mỗi phản biện tại tạp chí Biology Open. Tạp chí này yêu cầu phản hồi đầu tiên trong vòng bốn ngày để có thể đưa ra quyết định trong vòng một tuần kể từ khi nộp. Kết quả đáng kinh ngạc: thời gian xử lý trung bình chỉ là 4,6 ngày, so với 38 ngày theo quy trình cũ, và chất lượng phản biện vẫn được duy trì. Tổng biên tập Alejandra Clark nhấn mạnh cần tìm cách tài trợ cho mô hình này mà không tăng phí xuất bản (APC) cho tác giả.

Một giải pháp khác là mở rộng đội ngũ và bình duyệt phân tán

Các quỹ tài trợ cũng đang gặp khó khăn. Quỹ Volkswagen (Đức) phải vật lộn tìm người phản biện dù trả gần 1.000 euro cho mỗi ngày làm việc. Giải pháp của họ, tương tự như ESO, là áp dụng bình duyệt phân tán (DPR), tức là yêu cầu các ứng viên phản biện lẫn nhau trong cùng một vòng tài trợ.

• Ưu điểm của DPR: Các thử nghiệm ở Anh cho thấy DPR có thể giúp đánh giá đề xuất nhanh gấp đôi so với quy trình thông thường.
• Tránh thiên vị: Các đề xuất được chia nhỏ và người đánh giá không được phản biện hồ sơ cùng nhóm với mình, giúp giảm thiểu lo ngại về việc hạ thấp đối thủ.
• Trao quyền cho người trẻ: Quỹ Volkswagen ủng hộ DPR vì nó trao quyền quyết định cho các nhà khoa học trẻ hơn, phá vỡ vai trò “người gác cổng” của những học giả kỳ cựu.

Tuy nhiên, nỗ lực “quản lý nhu cầu” (giới hạn số đề xuất mỗi trường được nộp) của một số quỹ tài trợ chỉ làm dịch chuyển gánh nặng sang các trường đại học, buộc họ phải tự tổ chức quy trình bình duyệt nội bộ tốn kém, theo chuyên gia Stephen Pinfield.

Giải pháp bền vững nhất là mở rộng đội ngũ phản biện, vốn đang nhỏ hơn rất nhiều so với số lượng tác giả, và đang bị chi phối bởi các học giả kỳ cựu ở phương Tây.

• Công nghệ tìm kiếm: Nhiều nhà xuất bản đang sử dụng công nghệ và tích hợp các công cụ tìm kiếm người phản biện mới dựa trên chuyên môn (như công cụ Scopus trong hệ thống Editorial Manager) để tự động hóa việc tuyển chọn.
• Phản biện chung (Joint Review): Ghép cặp một học giả kỳ cựu với một nhà nghiên cứu trẻ là một ý tưởng đang được quan tâm, giúp vừa mở rộng đội ngũ vừa đào tạo thế hệ mới.

Nâng cao chất lượng 

Các sáng kiến cũng tập trung vào chất lượng và sự minh bạch của quy trình:

• Peer Community In (PCI): Mạng lưới này cho phép các nhà khoa học bình duyệt công khai các bản thảo trên kho mở (open repository). Sau khi được chấp nhận, bài viết được cấp chứng nhận đã bình duyệt. Tác giả có thể nộp bản đã được PCI phê duyệt tới các tạp chí đối tác mà không cần phản biện lại, giúp tiết kiệm thời gian và giảm lãng phí.
• Phản biện sau khi công bố (PPPR): Mô hình này (ví dụ trên F1000Research) cho phép bài báo được đăng ngay lập tức, sau đó bất kỳ ai trong cộng đồng đều có thể nhận xét/đánh giá công khai. Dù tạo ra hệ thống đối thoại và minh bạch hơn, việc duy trì động lực và chất lượng phản biện chuyên sâu vẫn là một thách thức.
• Bình duyệt mở (Open Peer Review): Công khai tên người phản biện và báo cáo của họ. Điều này được chứng minh là giúp nâng cao tính trách nhiệm và chất lượng phản biện, nhưng cũng gây e ngại cho những người sợ làm mất lòng đồng nghiệp.

Nhiều chuyên gia tin rằng khủng hoảng bình duyệt không thể giải quyết bằng một biện pháp đơn lẻ. Cần có sự kết hợp giữa cải tiến công nghệ, thay đổi văn hóa học thuật, và công nhận rõ ràng hơn vai trò của người phản biện để duy trì và cải thiện “phần thiết yếu của hệ sinh thái tri thức” này.

Dịch từ Nature

Bài viết Khủng hoảng bình duyệt: làm thế nào để khắc phục một hệ thống đã bị quá tải đã xuất hiện đầu tiên vào ngày ADuBiz.

Không khó để nhận ra sự chuyển mình mạnh mẽ của ngành xuất bản học thuật trong vòng 20 năm trở lại đây. Sự thay đổi đáng chú ý nhất phải kể đến việc mô hình thu phí truy cập vốn trước đây thống trị giới xuất bản đã và đang dần bị thay thế bằng các mô hình truy cập mở, vận hành chủ yếu nhờ phí xử lý bài báo (article processing charges (APC)). Thế nhưng, dù các nhà xuất bản vẫn đang trên đà tái định hướng thành truy cập mở, chúng ta cần thừa nhận rằng, tàn dư của mô hình thương mại cũ vẫn còn tồn tại.

Đáng nói hơn, dù mô hình truy cập mở ra đời với kỳ vọng kiềm chế việc các nhà xuất bản thu lợi quá mức, nhưng trên thực tế, nó lại đang củng cố vị thế của họ khi họ vẫn duy trì việc thu song song cả phí truy cập lẫn phí mở. Để tối đa hóa lợi nhuận, các đơn vị này tìm cách đẩy càng nhiều bài báo qua hệ thống càng tốt, thậm chí có xu hướng lờ đi sự giám sát của con người; điều này không chỉ tạo ra áp lực khổng lồ lên ban biên tập cùng hệ thống bình duyệt, mà còn dẫn đến hệ quả tất yếu là số lượng nghiên cứu vi phạm liêm chính khoa học ngày càng gia tăng. 

Khi xuất bản học thuật bị nhìn qua lăng kính thị trường

Nguyên nhân dẫn đến các vấn đề bất cập của truy cập mở được cho là đến từ việc hoạch định chính sách, khi mà những người “cầm cân nảy mực” coi xuất bản là một hoạt động thương mại, vận hành theo logic thị trường. Hãy nhìn vào sáng kiến Plan S do Liên minh Châu Âu đưa ra và dẫn dắt. Ngay từ đầu họ đã ưu tiên việc phân bổ ngân sách để chi trả phí xử lý bài báo. Tuy nhiên, cách làm này không trực tiếp giải quyết những vấn đề đang diễn ra trong hệ thống xuất bản như cải cách về quản lý hoặc đảm bảo quyền kiểm soát cho giới học thuật đối với hoạt động xuất bản nghiên cứu. Ví dụ này là một minh chứng cho việc những người làm chính sách đang coi các nhà xuất bản là những đơn vị cung cấp dịch vụ đơn thuần, hay nói cách khác, chỉ cần trả tiền là có truy cập mở, mà lại quên đi rằng, thực tế xuất bản chất lượng không phải là một giao dịch thương mại, đó là nỗ lực của cả một cộng đồng, là một phần của quá trình nghiên cứu.

Trong cuốn sách mới của tôi, Publishing Beyond the Market – Xuất bản vượt khỏi thị trường, một điều luôn được nhắc đi nhắc lại là cộng đồng học thuật cần chung tay giải phóng hoạt động xuất bản khỏi áp lực thị trường, và hay nhìn nhận xuất bản như một “tài sản chung” – một hệ thống chịu trách nhiệm trước cộng đồng nghiên cứu, thay vì bị chi phối bởi thương mại.

Khi cộng đồng là người quyết định

Khi nói đến truy cập mở, hay nói rộng ra là phong trào nghiên cứu mở, người ta thường nhắc đến khả năng tiếp cận các nguồn tài nguyên như bài báo, dữ liệu và mã nguồn. Nhưng ít ai chú ý đến những người đã tạo ra và duy trì các nguồn tài nguyên đó, cũng như quy trình tạo ra và vận hành chúng. Vì vậy, hướng nhìn nhận xuất bản như một “tài sản chung” sẽ đặt những con người này ở vị trí trung tâm, họ được trao quyền để vận hành hệ thống xuất bản  thay vì dựa vào các mô hình sản xuất mang tính thị trường.

Nỗ lực để biến nguyện vọng đó thành hiện thực đang diễn ra sôi nổi hơn bao giờ hết. Kể đến như làn sóng phát triển Diamond Open Access (Truy cập mở Kim cương) – mô hình tạp chí không thu phí cả người đọc lẫn tác giả. Các tạp chí duy trì hình thức này thường được đặt trong thư viện, nhà xuất bản đại học, hoặc được vận hành bởi các học giả mong muốn đóng góp xây dựng hệ thống xuất bản tốt hơn, tách khỏi ngành công nghiệp xuất bản thương mại. Một ví dụ khác là Radical Open Access Collective (Liên minh truy cập mở cấp tiến) – nhóm các nhà xuất bản học thuật phi thương mại, được toàn quyền vận hành bởi cộng đồng học thuật. Kim chỉ nam dẫn dắt của Liên minh chính là xem xuất bản như một phần mở rộng của nghiên cứu. Tương tự, chúng ta có Open Institutional Publishing Association (Hiệp hội Xuất bản Mở thuộc các Tổ chức Học thuật) là đại diện cho nhóm các nhà xuất bản đặt trong trường đại học và được hỗ trợ tài chính. Trong khi đó, Copim là một ví dụ về mô hình xuất bản sách học thuật dựa trên “tài sản chung”: cộng đồng học thuật cùng xây dựng, cùng vận hành và cùng duy trì hạ tầng xuất bản mở, thay vì để hoạt động này bị chi phối bởi các nhà xuất bản thương mại.

Điểm chung các những sáng kiến này là luôn ưu tiên trao quyền cho cộng động nghiên cứu khả năng định hình và chia sẻ công trình theo cách họ muốn thay vì chỉ chăm chăm vào kiếm lợi nhuận.

Liên kết những mô hình nhỏ, tại sao không?

“Scaling small” – mô hình liên kết các nhà xuất bản nhỏ, nhưng vẫn giữ được sự độc lập và bản sắc riêng. Họ hợp tác với nhau để đưa ra những quyết định có đạo đức hơn so với xuất bản thương mại. Đây không phải là thách thức trực diện đối với sự thống trị của các nhà xuất bản lớn, mà là đối trọng trước sự thái quá của thị trường. Phương thức xuất bản dựa trên “tài sản chung” cần được nuôi dưỡng không phải vì nó rẻ hơn, mà vì nó gắn liền với cộng đồng học thuật.

Việc phân bổ nguồn tiền và hoạch định chính sách cần chú trọng thêm đến quy trình và hình thức quản trị tạo nên hoạt động xuất bản chất lượng và ít bị phụ thuộc vào thị trường hơn, thay vì chỉ tập trung vào việc làm thế nào các ấn phẩm được truy cập miễn phí. Ví dụ như đẩy mạnh mô hình truy cập vào kim cương, khuyến khích những người nhận tài trợ công bố nghiên cứu trên các tạp chí sử dụng mô hình này. Nhiều sáng kiến đã được nhà nước tài trợ thành công trên thế giới như SciELO và Redalyc ở Mỹ Latin. Bên cạnh đó các trường đại học nên hỗ trợ những nhà xuất bản thông qua các dịch vụ nội bộ nếu có thể. 

Nhìn chung, phong trào truy cập mở đã thành công được những bài báo miễn phí tiếp cận đến cộng đồng. Nhưng có lẽ như vậy vẫn chưa đủ. Tôi tin rằng chúng ta cần định hướng lại việc phát triển xuất bản và coi đó là “tài sản chung học thuật” vì cộng đồng và do cộng đồng.

Dịch từ Research Professional News

Bài viết Đã đến lúc trả lại xuất bản học thuật cho cộng đồng đã xuất hiện đầu tiên vào ngày ADuBiz.

Theo Doctorow, quá trình này diễn ra như một “vòng xoáy suy thoái” khi các nền tảng ban đầu thu hút người dùng bằng chất lượng và tiện ích, nhưng sau đó dần chuyển sang khai thác lợi nhuận, tới mức lợi ích thương mại được đặt lên trên trải nghiệm người dùng. Một số nghiên cứu gần đây chỉ ra rằng hiện tượng này không chỉ diễn ra trong môi trường số mà còn hiện diện ngay trong lĩnh vực xuất bản học thuật ở năm giai đoạn khác nhau.

Ngành kinh doanh béo bở

Trong vài năm trở lại đây, xuất bản học thuật ghi nhận mức tăng trưởng vượt bậc. Chỉ trong giai đoạn 2016-2022, số lượng bài báo được lập chỉ mục trong các cơ sở dữ liệu lớn đã nhảy vọt từ 1,92 triệu lên 2,82 triệu. Con số này không chỉ phản ánh sự bùng nổ tri thức mà còn cho thấy sức mạnh kinh tế khổng lồ, thu về hơn 19 tỷ đô la Mỹ mỗi năm. Quy mô này đã đặt xuất bản học thuật ngang hàng với các ngành công nghiệp văn hóa như âm nhạc và điện ảnh. Một số nhà xuất bản thậm chí đạt lợi nhuận tương đương các tập đoàn công nghệ lớn như Microsoft và Google.

Sự mở rộng nhanh chóng cũng kéo theo những hệ lụy về mặt đạo đức. Khi lợi nhuận trở thành động lực trung tâm, không ít nhà xuất bản ưu tiên số lượng công bố bất chấp chất lượng học thuật. Các tạp chí truy cập mở quy mô lớn và các tạp chí săn mồi xuất hiện ngày càng nhiều, khai thác nhu cầu công bố của giới nghiên cứu để thu phí. Hệ quả là ngày càng nhiều công trình chất lượng thấp được xuất bản dưới vỏ bọc học thuật, nhiều số đặc biệt (Special issues) bị lạm dụng như công cụ để gia tăng số lượng bài báo, thay vì thúc đẩy các cuộc thảo luận chuyên môn thực sự có giá trị. Xu hướng này phản ánh rõ nét quá trình suy thoái, nơi giá trị của người dùng bị hy sinh để đổi lấy lợi ích tài chính. 

Thương mại hóa sản phẩm nghiên cứu 

Từ thập niên 1980 đến nay, xuất bản khoa học dần trở thành một cuộc chạy đua sản xuất bài báo nhanh – rẻ – nhiều. Nghiên cứu khoa học không chỉ được đánh giá dựa trên đóng góp tri thức mà còn phụ thuộc vào các chỉ số hiệu suất, khả năng thu hút tài trợ và giá trị thương mại. Các trường đại học dần có khuynh hướng áp dụng mô hình quản lý thị trường, nơi thành tích của giảng viên và nhà nghiên cứu được đo lường bằng số lượng công bố, chỉ số trích dẫn hay xếp hạng tạp chí. Giới học giả gọi hiện tượng này là “chủ nghĩa tư bản học thuật” (Academic capitalism) khi hoạt động nghiên cứu bị chi phối bởi động cơ lợi nhuận và cạnh tranh thị trường.

Phong trào truy cập mở vốn được khởi xướng để tri thức tiếp cận được nhiều đối tượng hơn, nhưng nhanh chóng bị các nhà xuất bản lớn như Elsevier, Wiley hay Springer Nature biến thành cơ hội để đẩy gánh nặng chi phí sản xuất sang cho tác giả, thông qua phí xử lý bài báo (Article Processing Charges, APC). Nhiều tạp chí mở rộng số lượng ấn phẩm, gia tăng dịch vụ và cạnh tranh thị phần bằng cách thu hút nhiều bài nộp hơn. Năm 2021, tạp chí Nature công bố lựa chọn truy cập mở với mức phí lên đến 9.500 euro cho mỗi bài báo – một con số vượt xa khả năng chi trả của nhiều nhà nghiên cứu, đặc biệt ở các quốc gia đang phát triển.

Chi phí xử lý bài báo đã làm dấy lên lo ngại về chất lượng và tính liêm chính của nghiên cứu. Hàng nghìn tạp chí săn mồi đã lợi dụng truy cập mở để thu phí công bố mà không thực hiện quy trình phản biện và xuất bản nghiêm túc. Những tạp chí này thường sử dụng tên gọi dễ gây nhầm lẫn nhằm tạo cảm giác uy tín, đồng thời xuất bản các nghiên cứu kém chất lượng hoặc thậm chí giả mạo. Ước tính hiện có khoảng 15.000 tạp chí săn mồi đang hoạt động trên toàn cầu, biến xuất bản săn mồi thành một ngành công nghiệp khổng lồ, góp phần đẩy nhanh quá trình suy thoái nền tảng và “publish or perish”, tức là công bố liên tục để tồn tại.

Xuất bản học thuật thoái trào

Những xu hướng này tạo nên một vòng xoáy suy thoái bao gồm năm bước:

1. Thương mại hóa nghiên cứu: Giá trị tri thức dần bị thay thế bằng khả năng bán được trên thị trường.
2. Bùng nổ tạp chí thu phí để xuất bản: Mô hình này lan rộng từ các tạp chí uy tín đến cả những tạp chí săn mồi.
3. Suy giảm chất lượng và liêm chính: Khi lợi nhuận chi phối, phản biện khoa học và giám sát biên tập bị thỏa hiệp, dẫn đến sự xuống cấp trong nghiên cứu.
4. Khó nhận diện công trình uy tín: Khối lượng công bố khổng lồ khiến việc phân biệt đâu là nghiên cứu có giá trị trở nên khó khăn. Các tạp chí giả mạo phát tán các bài báo giả và nội dung vi phạm bản quyền.
5. Thoái trào toàn diện: Hệ thống học thuật bị ngập trong số lượng, méo mó bởi động cơ lợi nhuận và mất đi mục tiêu cốt lõi là thúc đẩy tri thức.

Dành cho tất cả mọi người

Hiện tượng suy thoái nền tảng trong xuất bản học thuật không chỉ là vấn đề kỹ thuật hay quản trị, mà là một cuộc khủng hoảng mang tính hệ thống. Khi giá trị của nghiên cứu được đánh giá thông qua những chỉ tiêu hình thức thay vì đóng góp thực chất cho xã hội, bản chất của khoa học cũng bị biến đổi.

Dù vậy, các nhà nghiên cứu và độc giả vẫn khó rời bỏ những nền tảng đã bị suy thoái bởi chưa có nhiều lựa chọn thay thế đủ uy tín và hiệu quả. Chính sự phụ thuộc này khiến tình trạng suy thoái vẫn dai dẳng ngay cả khi nó bộc lộ rõ nét những hạn chế. Để đảo ngược xu hướng ấy, cần có những cải cách sâu rộng trong cách đánh giá và phổ biến tri thức, bao gồm giảm sự phụ thuộc vào các nhà xuất bản thương mại, cải tổ hệ thống đánh giá học thuật, đồng thời thúc đẩy các mô hình xuất bản phi lợi nhuận và công bằng hơn.

Một số sáng kiến thay thế đã được đề xuất, chẳng hạn như kho lưu trữ học thuật của các trường đại học, mô hình xuất bản hợp tác hoặc những chương trình cải cách đánh giá nghiên cứu như Liên minh về Cải thiện Đánh giá Nghiên cứu (Coalition for Advancing Research Assessment). Những nỗ lực này hướng tới việc đánh giá giá trị học thuật dựa trên tác động thực chất thay vì chỉ số hình thức.

Quan trọng hơn cả, xuất bản học thuật cần được nhìn nhận trở lại như một hàng hóa công cộng thay vì một ngành công nghiệp thuần túy vì lợi nhuận. Chỉ khi chất lượng, tính liêm chính và khả năng tiếp cận tri thức được đặt lên trên mục tiêu thương mại, nghiên cứu khoa học mới có thể thực hiện đúng vai trò của mình: phục vụ sự phát triển chung của xã hội thông qua việc mở rộng hiểu biết của con người.

Dịch từ The conversation

Bài viết Năm giai đoạn thoái trào của xuất bản học thuật  đã xuất hiện đầu tiên vào ngày ADuBiz.

Dự thảo sửa đổi Bộ Quy chế Liên bang (Tiêu đề 2 CFR Phần 200) của OMB đang vấp phải sự phản ứng mạnh mẽ từ giới học thuật, các thư viện và các nhà xuất bản. Nhiều chuyên gia cảnh báo bước đi này có thể định hình lại toàn bộ nền kinh tế nghiên cứu và đe dọa đến vị thế dẫn đầu về đổi mới sáng tạo của nền khoa học Mỹ.

Hai điều khoản gây bão đối với giới nghiên cứu

Tâm điểm của dự thảo lần này nằm ở hai sửa đổi mang tính siết chặt chi phí trực tiếp lẫn gián tiếp đối với truyền thông học thuật:

1. Khai tử chi phí đặt mua tạp chí (Mục 200.454)

Quy định mới nêu rõ: “Chi phí đặt mua các ấn phẩm định kỳ về kinh doanh, chuyên môn, học thuật và kỹ thuật của bên nhận hoặc bên nhận phụ là không hợp lệ.”

Trước đây, chi phí đặt mua tạp chí (vốn chiếm tới 50% hoặc hơn ngân sách tài liệu của các thư viện nghiên cứu) được tính vào quy trình thiết lập tỷ lệ chi phí gián tiếp (IDC) để thu hồi một phần vốn. Nếu áp dụng quy định mới, các trường đại học và viện nghiên cứu sẽ không được đưa khoản chi này vào các đề xuất IDC tương lai, nguy cơ mất đi hàng triệu USD nguồn thu hồi chi phí.

2. Cấm dùng tiền tài trợ trả phí APC (Mục 200.461)

Dự thảo khẳng định các chi phí xuất bản bao gồm: phí trang báo, phí xử lý bài báo, hoặc các khoản phí truy cập mở tương tự cho các tạp chí chuyên môn và ấn phẩm bình duyệt là không hợp lệ theo các khoản tài trợ của Liên bang.

Ngoại lệ duy nhất là các trường hợp được yêu cầu cụ thể bởi luật liên bang hoặc được cơ quan tài trợ phê duyệt trước theo từng trường hợp cụ thể. Quy định này dự kiến áp dụng cho các khoản tài trợ cấp từ ngày 1/10/2026.

Lợi bất cập hại: Áp lực đè nặng lên vai các thư viện và nhà xuất bản

Lý do chính phủ Mỹ đưa ra các điều khoản này dựa trên lập luận thu phí ba lần (triple-charging): Người đóng thuế đã trả tiền cho nghiên cứu, sau đó lại phải trả tiền để xuất bản, và cuối cùng phải trả tiền để được đọc.

Tuy nhiên, các chuyên gia phân tích cho rằng việc cắt nguồn tiền không đồng nghĩa với việc xóa bỏ chi phí. Hệ sinh thái xuất bản học thuật vẫn phải vận hành các bộ máy tốn kém như điều phối bình duyệt, biên tập, bảo tồn kỹ thuật số và xây dựng cơ sở hạ tầng tìm kiếm.

Hệ lụy trực tiếp: Khi không thể dùng tiền tài trợ liên bang, gánh nặng tài chính sẽ lập tức đổ dồn lên ngân sách vận hành vốn đã eo hẹp của các trường đại học và thư viện. Điều này buộc các thư viện phải cắt giảm số lượng tạp chí đặt mua, gián tiếp bóp nghẹt quyền tiếp cận tài liệu của chính các nhà nghiên cứu.

Mâu thuẫn với chính sách Truy cập Mở

Động thái này của OMB đang tạo ra một xung đột lớn về mặt chính sách. Một mặt, Chính phủ Mỹ (thông qua Văn phòng Chính sách Khoa học và Công nghệ) vẫn duy trì các sắc lệnh bắt buộc mọi nghiên cứu dùng tiền thuế của dân phải được tiếp cận mở miễn phí ngay khi xuất bản. Mặt khác, OMB lại cắt đi APC – công cụ tài chính cốt lõi để các tác giả thực hiện việc xuất bản truy cập mở đó.

Dù Quỹ Khoa học Quốc gia Mỹ đang nỗ lực tìm kiếm các giải pháp thay thế (như tài trợ nghiên cứu các mô hình xuất bản không dùng APC, thay đổi cách đánh giá học thuật không phụ thuộc vào số lượng bài báo), nhưng các chuyên gia nhận định các mô hình này vẫn đang ở giai đoạn nghiên cứu và phát triển, chưa thể thay thế hệ thống hiện tại. Việc vội vàng cắt tài trợ khi chưa có hạ tầng thay thế sẵn sàng bị coi là một bước đi thiếu tính ổn định.Góc nhìn Việt Nam: Thách thức trong hợp tác và cơ hội chuyển dịch mô hình

Thách thức trong hợp tác và cơ hội chuyển dịch mô hình tại Việt Nam

Sự thay đổi chính sách từ một quốc gia có nguồn tài trợ nghiên cứu lớn nhất thế giới như Mỹ chắc chắn sẽ tạo ra những bước sóng ảnh hưởng đến cộng đồng khoa học toàn cầu, trong đó có Việt Nam.

Ở góc nhìn tích cực, đây được xem là một hồi chuông để giới khoa học Việt Nam nhìn lại mô hình Truy cập mở Vàng (nơi tác giả phải chủ động trả tiền APC). Đồng thời, đây là cơ hội vàng để thúc đẩy mô hình Truy cập mở Kim cương (miễn phí cho cả người đọc lẫn tác giả) và phát triển các kho lưu trữ mở nội địa tại Việt Nam. Xu hướng này không chỉ giúp giảm bớt sự phụ thuộc tài chính vào các nhà xuất bản thương mại quốc tế mà còn tối ưu hóa tài nguyên nghiên cứu trong nước.

Đối với các nhóm nghiên cứu tại Việt Nam có dự án hợp tác quốc tế hoặc nhận dòng vốn tài trợ từ các nguồn tài trợ liên bang Mỹ, việc tìm kiếm nguồn tài chính để chi trả APC sẽ trở nên phức tạp và khó khăn hơn nhiều. Các nhà khoa học không còn có thể dựa vào nguồn kinh phí trực tiếp từ quỹ tài trợ của Mỹ để trang trải cho các bài báo truy cập mở trên các tạp chí quốc tế lớn.

Bài viết Mỹ có thể loại APC và phí đặt mua tạp chí khỏi danh mục chi phí hợp lệ của tài trợ liên bang đã xuất hiện đầu tiên vào ngày ADuBiz.

Cơ chế trừng phạt và điều kiện quay trở lại sau lệnh cấm

Điểm đáng chú ý trong chính sách của arXiv không chỉ nằm ở thời gian cấm nộp bài mà còn ở quy trình kiểm soát gắt gao đối với các tác giả sau khi mãn hạn kỷ luật. Cụ thể, sau khi kết thúc thời gian cấm một năm, tác giả vi phạm không được phép tự do đăng tải bản thảo lên hệ thống như các thành viên thông thường. Mọi bài nộp tiếp theo của họ bắt buộc phải được chấp nhận đăng bởi một tạp chí có quy trình bình duyệt trước khi được arXiv xem xét lưu trữ. Điều này đặt ra một rào cản kỹ thuật cực lớn, buộc các nhà nghiên cứu phải tự chịu trách nhiệm hoàn toàn về tính xác thực của nội dung thay vì phó mặc cho các công cụ AI.

Thực trạng báo động về sự gia tăng của các trích dẫn bịa đặt

Quyết định của arXiv dựa trên những con số thống kê đầy ám ảnh về tình trạng ô nhiễm dữ liệu khoa học hiện nay. Một nghiên cứu được Đại học Columbia công bố trên tạp chí y danh tiếng The Lancet vào tháng 5 năm 2026 đã phân tích dữ liệu khổng lồ từ 2,5 triệu bài báo y sinh. Kết quả cho thấy tỷ lệ các trích dẫn bịa đặt đã tăng vọt gấp 12 lần kể từ năm 2023. Các tạp chí lớn như Times Higher Education (THE) đánh giá rằng mặc dù chính sách của arXiv là bước đi rất đáng hoan nghênh, nhưng việc thực thi nó trên quy mô lớn sẽ gặp vô vàn thách thức do sự tinh vi của các mô hình AI mới.

Bài học đắt giá cho cộng đồng nghiên cứu và giáo dục tại Việt Nam

Vấn đề này mang tính thời sự rất cao đối với cộng đồng nghiên cứu Việt Nam, nơi việc sử dụng ChatGPT và các mô hình ngôn ngữ lớn trong viết học thuật đang trở nên phổ biến hơn bao giờ hết. Áp lực về số lượng bài báo quốc tế đôi khi khiến một bộ phận nhà nghiên cứu trẻ và nghiên cứu sinh lơ là trong khâu kiểm chứng nguồn tài liệu tham khảo. Giảng viên hướng dẫn tại các trường đại học cần coi đây là một cảnh báo đỏ để kịp thời định hướng cho học viên về nguy cơ mất uy tín vĩnh viễn trong hồ sơ khoa học. Việc bị cấm nộp bài trên arXiv không chỉ là một án phạt hành chính, mà còn là một vết nhơ về liêm chính học thuật đối với bất kỳ cá nhân hay tổ chức nào muốn hội nhập với dòng chảy tri thức toàn cầu.

Tài liệu tham khảo

Chawla, D. S. (2026). Researchers who use hallucinated references to face arXiv ban. Nature, 653(8116), 988–989.

Education, J. G. F. T. H. (2026, May 22). Ban on authors who submit AI content “Welcome but unenforceable.” Inside Higher Ed | Higher Education News, Events and Jobs.

Grove, J. (2026, May 19). Ban for authors submitting AI content ‘welcome but unenforceable.’ Times Higher Education (THE).

Bài viết arXiv cấm 1 năm những trường hợp sử dụng trích dẫn ảo đã xuất hiện đầu tiên vào ngày ADuBiz.

Oppenlaender khai thác dữ liệu từ Retraction Watch Database, trải dài từ năm 1997 đến đầu 2026. Ngoài 09 nhà xuất bản có số lần rút bài nhiều nhất, ông đưa thêm ACM (Association for Computing Machinery) vào danh sách, vì đây là nhà xuất bản hội nghề nghiệp lớn chưa từng được đưa vào các nghiên cứu so sánh loại này.

Tỷ lệ rút bài chênh nhau đến hàng trăm lần

“Mỗi nhà xuất bản có hồ sơ rút bài riêng, và tỷ lệ có thể chênh đến hàng trăm lần. Sự chênh lệch này xuất phát từ văn hóa biên tập và cách phát hiện sai phạm khác nhau, không chỉ từ mức độ gian lận,” Oppenlaender nói.

Tính trên 10.000 bài đã xuất bản:

Hindawi đứng đầu bảng, một con số không mấy ngạc nhiên. Wiley mua lại nhà xuất bản này năm 2023, và hơn 11.000 bài bị rút trong giai đoạn 2022-2024 là hệ quả trực tiếp từ cuộc thâu tóm đó.

Rút rồi lại trả

Trong 98 bài bị rút rồi được phục hồi trên toàn bộ dữ liệu, 86 bài là của Elsevier, tương đương tỷ lệ 1,3%. Taylor & Francis đứng sau với 0,4%. Các nhà xuất bản còn lại gần như không có.

ACM: một trường hợp khó hiểu

Với các nhà xuất bản lớn, lý do rút bài thường gặp là sai phạm trong kết quả hoặc kết luận, đạo văn, gian lận dữ liệu, và gian lận trong phản biện.

ACM thì khác hẳn. Bảy trong mười lý do phổ biến nhất đó, kể cả gian lận và đạo văn, hoàn toàn không có trong hồ sơ của ACM. Gần như toàn bộ 354 bài bị rút của họ đều liên quan đến một lý do duy nhất: gian lận phản biện trong hai bộ kỷ yếu hội nghị. Không có bài nào bị rút trước năm 2020. Năm 2022, Retraction Watch đưa tin ACM rút hơn 300 bài chỉ trong một đợt.

Oppenlaender còn lập luận rằng ACM đang chuyển một số bài bị rút vào “kho lưu trữ tối”, tức là chúng không xuất hiện trên bất kỳ cơ sở dữ liệu công khai nào.

Scott Delman, Giám đốc xuất bản ACM, phản bác điều này. Theo ông, các bài bị gỡ vẫn có trang trích dẫn và thông báo công khai. Về việc ACM ít xử lý gian lận hơn, ông nói thẳng: “Ngưỡng chứng minh gian lận ở ACM là cực kỳ cao”, trong khi tổ chức đang xử lý hơn 100 cáo buộc cùng lúc.

Một chi tiết đáng lưu ý: năm 2023, ACM tuyên bố sẽ rút hai bài của một nhà nghiên cứu deepfake vì gian lận. Đến nay vẫn chưa rút. Delman cho biết vụ đang chờ xét xử phúc thẩm.

IEEE rút trong 41 ngày, PLOS mất 4 năm

IEEE trung bình mất 41 ngày từ lúc đăng đến lúc rút, và hơn 99% trường hợp được xử lý trong vòng một năm. PLOS ngược lại, với thời gian trung bình hơn bốn năm.

Theo Oppenlaender, tốc độ của IEEE chứng minh một điều: rút bài nhanh ở quy mô lớn hoàn toàn khả thi về mặt kỹ thuật. Nhiều nhà xuất bản không làm được vì không muốn làm, không phải vì không thể.

Hơn nửa số bài bị rút đến từ Trung Quốc

Con số 52% của Trung Quốc lớn hơn tổng năm quốc gia còn lại cộng lại. Đây là vấn đề mang tính hệ thống trong môi trường học thuật nước này, không phải chỉ là hành vi của vài cá nhân.

Riêng Springer Nature có cụm rút bài đặc trưng gắn với các nhà nghiên cứu Ấn Độ, mang nhãn “Rogue Editor”, tức trường hợp biên tập viên dùng thông tin giả mạo hoặc phá vỡ quy trình nội bộ. Đây gần như là đặc điểm riêng của Springer Nature trong nhóm này.

Lược dịch từ Retraction Watch

Bài viết Giới học thuật cũng biết “lò vi sóng” đã xuất hiện đầu tiên vào ngày ADuBiz.

Năm 2025, lần đầu tiên Việt Nam có một định nghĩa pháp lý chính thức cho liêm chính khoa học. Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo, tức Luật số 93/2025/QH15, được Quốc hội thông qua hồi tháng 6 và có hiệu lực từ tháng 10, dành riêng một điều khoản cho liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp. Ngay sau đó, Nghị định 262/2025/NĐ-CP làm thêm một việc mà giới nghiên cứu mong đợi đã lâu, là gọi tên cụ thể những hành vi bị coi là vi phạm, gồm ngụy tạo dữ liệu, đạo văn, che giấu xung đột lợi ích, ghi tên tác giả không đúng thực tế. Sau hơn một thập niên mà chuyện liêm chính chủ yếu chỉ được bàn trên mặt báo và trong các hội thảo, đây là một bước tiến đáng ghi nhận.

Nhưng luật mới chỉ là khung. Phần khó hơn nằm ở chỗ khung đó sẽ được vận hành như thế nào, và ở đây có một lựa chọn về thiết chế đáng được nói đến kỹ hơn. Luật số 93 đi theo hướng hậu kiểm và trao quyền tự chủ mạnh hơn cho các tổ chức. Trên thực tế, việc xử lý vi phạm được giao chủ yếu cho chính các cơ sở. Nghị định 262 quy định cơ sở tự xác minh khi có dấu hiệu vi phạm, tự lập hội đồng tư vấn, tự làm việc với các bên và tự ra kết luận. Nghị định 263 thì yêu cầu các tổ chức khoa học và công nghệ công lập tự xây dựng cơ chế tự kiểm soát, bố trí bộ phận phụ trách, rồi hằng năm tự báo cáo lên cơ quan quản lý cấp trên. Nói gọn lại, mô hình mà Việt Nam chọn là tự quản: nơi nào tiến hành nghiên cứu thì nơi đó chịu trách nhiệm điều tra và phân xử.

Mô hình này có lý lẽ riêng của nó. Cơ sở là nơi gần sự việc nhất, hiểu rõ bối cảnh chuyên môn nhất, và việc trao quyền tự chủ đi kèm tự chịu trách nhiệm là một xu hướng quản trị hợp lý. Câu hỏi không phải là mô hình này đúng hay sai, mà là liệu chỉ riêng nó đã đủ chưa?

Một nghiên cứu gần đây ở Úc cho thấy câu hỏi này không hề dễ trả lời

Đầu tháng 5 năm 2026, hai nhà nghiên cứu Jason M. Chin và Rebekah McWhirter thuộc Đại học Quốc gia Úc công bố một bài trên tạp chí Accountability in Research, xem xét chính cái mô hình tự quản đó đang vận hành ra sao tại Úc. Đây là một trường hợp đáng để tham khảo, bởi Úc có nền nghiên cứu trưởng thành hơn Việt Nam khá nhiều, và cũng đang đi theo hướng tự quản.

Úc có một bộ Quy tắc ứng xử trong nghiên cứu, có Hướng dẫn điều tra đi kèm, và có một ủy ban tư vấn tên là ARIC. Tuy vậy, ARIC chỉ rà soát quy trình chứ không xem xét nội dung vụ việc, mỗi năm tiếp nhận khoảng mười trường hợp, và báo cáo thường niên của nó đã rút ngắn dần, gần đây chỉ còn khoảng hai trang. Điều hai tác giả làm là đọc thẳng các chính sách xử lý sai phạm của tám trường đại học nghiên cứu hàng đầu nước Úc, rồi đối chiếu với những phán quyết đã công bố của tòa án lao động và tòa án liên bang.

Kết quả của họ đáng để suy nghĩ. Phần lớn các trường dùng ngôn ngữ có tính tùy nghi, kiểu có thể hoặc nên, thay vì ngôn ngữ mang tính bắt buộc, kiểu phải hoặc sẽ, cho đúng hai việc quan trọng nhất, là báo cáo kết luận điều tra ra bên ngoài và đính chính công khai hồ sơ khoa học khi sai sót đã ảnh hưởng tới độ tin cậy của công trình. Một số trường gần như không nói gì về việc đính chính. Hệ quả, theo phân tích của hai tác giả, là việc một sai sót trong tài liệu khoa học có được sửa hay không nhiều khi tùy thuộc vào chuyện công trình đó được thực hiện ở trường nào. Các vụ việc đưa ra tòa còn cho thấy có trường hợp quy trình điều tra không được tuân thủ đầy đủ, hoặc bị giới hạn phạm vi, hoặc mâu thuẫn nội bộ tới mức phải làm lại. Từ đó, Chin và McWhirter cho rằng lập luận coi tự quản là đủ chưa có đủ chứng cứ ủng hộ, và họ đề xuất bổ sung một cơ quan giám sát độc lập, đi kèm ngôn ngữ quy định rõ ràng và mang tính bắt buộc hơn.

Đây là kết luận về nước Úc, và cần thận trọng khi đặt nó sang một bối cảnh khác. Nhưng những điểm yếu mà nghiên cứu này chỉ ra, về tính bắt buộc của việc báo cáo và đính chính, và về sự thiếu vắng một thiết chế giám sát độc lập, lại trùng với khá nhiều điều đã được nói đến ở Việt Nam.

Những gì đã được ghi nhận trong nước

Thực trạng liêm chính khoa học ở Việt Nam không phải là chuyện mới, và cũng không thiếu tư liệu. Báo chí và giới nghiên cứu đã mô tả nó khá nhiều trong vài năm gần đây.

Phần gốc của vấn đề nằm ở cơ chế khuyến khích. Khi một bài báo quốc tế có thể quy đổi trực tiếp ra một khoản thưởng đáng kể, trong khi cơ chế kiểm soát chất lượng còn mỏng, thì áp lực chạy theo số lượng là có thật. Một số phân tích trên báo chí trong nước đã chỉ ra tình trạng giảng viên thuộc trường này nhưng ghi địa chỉ trường khác trong công bố để hưởng mức thưởng cao hơn, và xa hơn nữa là việc một số cơ sở chi tiền để có thêm bài báo gắn địa chỉ của mình, nhằm cải thiện vị trí trên các bảng xếp hạng. Bên cạnh đó là hiện tượng mua bán bài báo, với những hình thức đã được mô tả tương đối cụ thể, từ việc vẫn giữ tên mình và ghi thêm địa chỉ nơi mua bài, cho tới việc đứng tên hoàn toàn một công trình do người khác viết.

Quy mô của vấn đề thì khó đo chính xác, nhưng có vài chỉ dấu. Một nghiên cứu của nhà khoa học làm việc tại Đại học Tự do Berlin từng xếp Việt Nam vào nhóm các quốc gia có nhiều bài mua từ một cơ sở chuyên sản xuất bài báo kém chất lượng ở Nga. Về số bài bị các tạp chí gỡ bỏ, theo tổng hợp được báo chí dẫn lại, từ năm 2011 đến cuối năm 2025 Việt Nam có hàng trăm bài bị rút hoặc gắn cảnh báo, và xu hướng này được ghi nhận là đang tăng.

Ở cấp độ vụ việc cụ thể, gần như năm nào cũng có. Đã có trường hợp ứng viên phó giáo sư bị nêu vấn đề vì không kê khai một bài báo đã bị gỡ trong hồ sơ xét chức danh. Đã có trường hợp một bài báo bị nhà xuất bản nước ngoài gỡ, kéo theo tranh luận về thành phần đứng tên tác giả. Đầu năm 2026, các nghi vấn về liêm chính tiếp tục được nêu quanh một cuộc thi nghiên cứu khoa học kỹ thuật dành cho học sinh, khi có ý kiến cho rằng nội dung dự thi trùng lặp đáng kể với công trình của những người khác. Cần nói rõ, các vụ việc này ở những thời điểm khác nhau có thể chưa có kết luận cuối cùng, và việc một bài báo bị gỡ không tự động đồng nghĩa với gian lận. Điều đáng chú ý ở đây không phải là phán xét từng trường hợp, mà là một đặc điểm chung: phần lớn những vụ việc này được biết đến nhờ báo chí hoặc phản ánh từ cộng đồng, chứ không phải nhờ một quy trình báo cáo công khai mang tính hệ thống.

Việt Nam đang đứng ở đâu

Đặt cạnh nghiên cứu từ Úc, có thể thấy vị trí của Việt Nam tương đối rõ.

Về việc định danh hành vi vi phạm, Nghị định 262 đã làm được, và đó là bước tiến không thể phủ nhận. Nhưng ở hai điểm mà nghiên cứu của Úc cho là quan trọng nhất, tức là tính bắt buộc trong báo cáo và đính chính, cùng với sự giám sát độc lập, thì Việt Nam đang ở vị trí tương tự nước Úc, thậm chí đi sau vài bước. Hiện đã có cơ chế tự kiểm soát và báo cáo nội bộ gửi lên cấp trên, nhưng chưa có chế độ báo cáo công khai ra xã hội, chưa có một kênh chuẩn để tra cứu các kết luận đã được ẩn danh, và chưa có một địa chỉ độc lập tiếp nhận phản ánh một cách thường xuyên.

Đây cũng không phải là nhận xét chủ quan từ tác giả. Chính trên cổng thông tin của Bộ Khoa học và Công nghệ, vào tháng 10 năm 2025, đã có bài viết thừa nhận rằng nước ta chưa có một cơ quan chịu trách nhiệm giám sát việc thực hiện liêm chính khoa học, và nêu hướng rằng trong thời gian tới Việt Nam nên xem xét xây dựng một trung tâm liêm chính khoa học quốc gia cùng một cơ chế chung.

Sự thiếu vắng một đầu mối thường trực cũng được phản ánh ở chỗ khác. Đã có ý kiến từ trong giới cho rằng đơn thư phản ánh hiện vẫn dồn về Hội đồng Giáo sư Nhà nước vào mỗi mùa xét chức danh, một phần vì quanh năm người muốn phản ánh không rõ nên gửi tới đâu, và nếu có một văn phòng chuyên trách hoạt động thường xuyên thì áp lực dồn vào một vài cơ quan cụ thể sẽ giảm bớt. Khi người muốn nêu vấn đề không biết gõ cửa nào, còn việc phân xử lại đặt phần lớn vào chính nơi liên quan, thì khả năng nhiều vụ việc không được xử lý đến nơi đến chốn là điều cần được tính tới.

Một số đề xuất từ một nhà nghiên cứu trẻ

Từ những gì đã nêu, có thể rút ra vài hướng để bàn thêm, không phải như giải pháp dứt khoát, mà như những lựa chọn đáng được cân nhắc nghiêm túc.

Thứ nhất là một thiết chế độc lập ở cấp quốc gia, đúng theo hướng mà chính Bộ Khoa học và Công nghệ đã gợi mở. Một cơ quan như vậy, nếu có chuyên môn và có thẩm quyền xem xét cả quy trình lẫn nội dung, có thể bổ sung hai thứ mà mô hình tự quản thuần túy khó tự bảo đảm, là sự nhất quán giữa các cơ sở và sự minh bạch với bên ngoài. Kinh nghiệm quốc tế có cả mặt thuận lẫn mặt cần thận trọng, từ mô hình hội đồng quốc gia ở một số nước, cho tới những bài học về việc một cơ quan như vậy có thể chịu sức ép ra sao, nên việc tham khảo cần đi kèm cân nhắc bối cảnh.

Thứ hai là ngôn ngữ của các quy định. Ở những điểm then chốt, đặc biệt là khi một sai phạm đã ảnh hưởng tới độ chính xác của hồ sơ khoa học, việc đính chính và thông báo cho các bên liên quan, trong đó có tạp chí và nhà xuất bản, có thể được quy định theo hướng là nghĩa vụ chứ không chỉ là một lựa chọn tùy nghi. Một cách tiếp cận là đặt ra nguyên tắc mặc định, rằng phải báo cáo và đính chính, trừ khi có lý do chính đáng được nêu rõ bằng văn bản.

Thứ ba là minh bạch ở mức độ vừa phải nhưng đều đặn. Báo cáo liêm chính thường niên có thể được công khai ở cấp cơ sở, và có thể tính tới một cơ chế chuẩn để tiếp cận các kết luận đã được ẩn danh, phục vụ cho nghiên cứu và phòng ngừa, thay vì để thông tin chỉ dừng ở các kênh nội bộ.

Thứ tư, và có lẽ là gốc rễ, là cơ chế đánh giá và khuyến khích. Chừng nào một công bố còn được quy đổi quá trực tiếp thành tiền thưởng và thành tích, chừng đó áp lực tạo ra các hành vi lệch chuẩn vẫn còn, và không một nghị định nào xử lý được phần gốc này nếu cơ chế đánh giá không thay đổi.

Liêm chính, không phải đấu tố

Cũng cần nói rõ một điều, để cuộc thảo luận không nghiêng hẳn về một phía. Mục tiêu của một hệ thống liêm chính tốt là khả năng tự phát hiện và tự sửa sai, chứ không phải là tạo ra một bầu không khí quy kết. Không phải bài báo nào bị gỡ cũng là gian lận, và có những trường hợp xuất phát từ lỗi khách quan hoặc từ phía thứ ba. Quyền được bảo vệ và quy trình công bằng dành cho người bị nêu tên quan trọng không kém việc sửa chữa hồ sơ khoa học. Trên thực tế, chính những vụ việc mà nghiên cứu của Chin và McWhirter (2026) dẫn ra cũng cho thấy mặt còn lại của vấn đề, là các cuộc điều tra thiếu chặt chẽ có thể gây thiệt thòi cho người trong cuộc. Một thiết chế độc lập và có chuyên môn, nếu được thiết kế tốt, đáng quan tâm chính vì nó có thể phục vụ cả hai mục tiêu cùng lúc, vừa nghiêm túc với sai phạm thực sự, vừa công bằng với những trường hợp bị nêu vấn đề mà chưa có cơ sở.

Việt Nam đã đi được bước đầu, là đưa liêm chính khoa học vào luật. Bước tiếp theo, khó hơn, là làm cho các quy định đó vận hành được trên thực tế. Nghiên cứu từ Úc không phải là một khuôn mẫu để sao chép, nhưng nó là bài học từ một nước anh em: nếu việc báo cáo và đính chính được để cho sự tùy nghi của từng cơ sở, thì kết quả thu được nhiều khả năng cũng sẽ chỉ mang tính tùy nghi. Bàn về phần còn thiếu ngay từ bây giờ vẫn tốt hơn là nhận ra sự thiếu vắng đó qua từng vụ việc.

Tài liệu tham khảo

Báo Công an nhân dân. (2025, ngày 11 tháng 12). Giải pháp nào để ngăn ngừa tình trạng bài báo khoa học bị rút?

Bộ Khoa học và Công nghệ. (2025, ngày 19 tháng 10). Kiến tạo môi trường minh bạch cho hoạt động khoa học.

Chin, J. M., & McWhirter, R. (2026). New evidence of weakness and inconsistency in the regulation of research misconduct in Australia. Accountability in Research.

Chính phủ. (2025a). Nghị định số 262/2025/NĐ-CP ngày 14 tháng 10 năm 2025 quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo về thông tin, thống kê, đánh giá, chuyển đổi số và các vấn đề chung.

Chính phủ. (2025b). Nghị định số 263/2025/NĐ-CP ngày 14 tháng 10 năm 2025 quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo về cơ chế tự chủ, tự chịu trách nhiệm của tổ chức khoa học và công nghệ công lập, nhân lực, nhân tài và giải thưởng trong lĩnh vực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Hà, T. (2024, ngày 29 tháng 9). Khi ứng viên phó giáo sư bị gỡ bài báo khoa học. Tuổi Trẻ Online.

Lệ Thu. (2025, ngày 21 tháng 5). Phó giáo sư bị gỡ bài báo đứng tên cùng học sinh: Trường đại học nói gì? VietNamNet.

Nghiêm Huê. (2023, ngày 9 tháng 10). Cần siết liêm chính trong bài báo khoa học. Báo Tiền Phong.

Nghiêm Huê. (2026, ngày 7 tháng 5). Hệ lụy “đếm” bài báo khoa học. Báo Tiền Phong.

Ngọc Diệp. (2024, ngày 19 tháng 10). Xây dựng văn hóa liêm chính: Một nan đề của khoa học Việt Nam. Tạp chí Tia Sáng.

Quốc hội. (2025). Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo (Luật số 93/2025/QH15).

Quý Hiên. (2026, ngày 29 tháng 3). Bộ GD-ĐT sẽ xác minh tính liêm chính của cuộc thi nghiên cứu khoa học, kỹ thuật. Báo Thanh Niên.

VOV2. (2023). Cần có bộ quy tắc về liêm chính khoa học. Đài Tiếng nói Việt Nam.

Bài viết Đưa liêm chính khoa học vào luật là một chuyện, vận hành lại là chuyện khác đã xuất hiện đầu tiên vào ngày ADuBiz.

Vấn đề đang đặt ra là gì?

Kể từ khi ChatGPT ra mắt vào cuối năm 2022, trí tuệ nhân tạo đã len lỏi vào hầu hết mọi lĩnh vực, trong đó có cả nghiên cứu khoa học. Ngày càng nhiều bài báo khoa học được viết một phần hoặc toàn bộ bằng AI, kéo theo một mối lo ngại lớn: nếu các công trình kém chất lượng hoặc thậm chí hoàn toàn bịa đặt được tạo ra hàng loạt bằng AI, hệ thống kiểm soát chất lượng hiện tại của khoa học có còn đủ sức gánh không?

Bà Maria Antoniak, nhà khoa học máy tính tại Đại học Colorado Boulder, nói thẳng: “Giới học thuật đang biến động ngay trước mắt chúng ta theo những cách mà chúng ta hoàn toàn chưa chuẩn bị kịp.”

Ông Richard She, nhà sinh học tế bào gốc tại Đại học Công nghệ Nanyang (Singapore), so sánh đây như thể một cuộc chạy đua vũ trang của giới học th: một bên là những người lạm dụng AI, bên kia là những người đang cố gắng kiểm soát và phát hiện nó.

Con số thực tế đang ở mức nào?

Một số nghiên cứu gần đây đã cố gắng đo lường quy mô của vấn đề này.

Trong các tạp chí khoa học: Một nghiên cứu công bố tháng 4 năm nay đã quét gần 7.000 tóm tắt bản thảo gửi đến tạp chí Organization Science từ đầu năm 2021 đến tháng 2 năm 2026. Kết quả cho thấy số lượng bài gửi tăng 42% kể từ khi ChatGPT ra mắt, và mức tăng này chủ yếu do AI thúc đẩy. Đến tháng 2 năm nay, số bài có hơn 70% nội dung do AI tạo ra đã tăng gấp đôi so với đầu năm 2024. Hơn 30% báo cáo bình duyệt cũng chứa một phần nội dung do AI viết.

Trong các tạp chí hàng đầu: Ông She đã kiểm tra khoảng 5.000 bài báo y sinh học đăng trên Science, Nature và Cell trong năm ngoái. Ông tìm thấy 6 bài bị xác định là do AI viết hoàn toàn, và cứ 8 bài thì có 1 bài chứa một phần nội dung AI. Ông cảnh báo: “Chúng ta đang ở những giọt đầu tiên của một cơn bão sắp ập đến.”

Trên các kho lưu trữ bản thảo: Bà Antoniak và đồng nghiệp đã phân tích hơn 124.000 bản thảo đăng trên arXiv trong giai đoạn 2020–2025. Riêng trong lĩnh vực khoa học máy tính, tỷ lệ bài bình duyệt chứa nội dung AI tăng từ khoảng 7% năm 2023 lên tới 43% năm 2025.

Tại sao khó đo lường chính xác?

Dù các con số trên đã đủ gây chú ý, thực tế là chúng ta vẫn chưa có cách đo lường thực sự đáng tin cậy. Có một số nguyên nhân:

Thứ nhất, hầu hết các công cụ phát hiện AI hiện tại không phân biệt được đâu là văn bản được AI viết hoàn toàn và đâu là văn bản chỉ được chỉnh sửa nhờ AI — hai trường hợp có mức độ nghiêm trọng rất khác nhau.

Thứ hai, các công cụ này đôi khi nhầm lẫn, gắn cờ cả những văn bản do con người viết là “do AI tạo ra”.

Thứ ba, AI ngày càng giỏi hơn trong việc tạo ra văn bản giống con người, và người dùng cũng ngày càng tìm cách “làm nhạt” dấu vết AI để qua mặt các bộ phát hiện.

Ông Mohammad Hosseini, chuyên gia đạo đức nghiên cứu tại Đại học Northwestern (Mỹ), nhắc nhở rằng trong khi các công cụ phát hiện chưa đủ chín, chúng ta nên thận trọng với bất kỳ con số thống kê nào về mức độ AI trong văn liệu khoa học — kể cả những con số trong chính bài này.

Tương lai sẽ đi về đâu?

Giới nghiên cứu đang thử nghiệm một số hướng tiếp cận mới. Một trong số đó là kỹ thuật “đóng dấu mờ” (watermarking), tức là nhúng vào văn bản AI những dấu hiệu vô hình mà con người không thể nhận ra nhưng máy tính có thể phát hiện. Một hội nghị khoa học lớn gần đây đã dùng kỹ thuật này để phát hiện bài bình duyệt do AI viết, dẫn đến việc từ chối 497 bài tham dự.

Tuy nhiên, tất cả những công cụ này vẫn đang trong giai đoạn sơ khai. Và cuộc đua giữa AI tạo sinh và AI phát hiện dự kiến sẽ còn tiếp tục leo thang trong nhiều năm tới.

Dịch từ Nature

Bài viết AI đang viết bao nhiêu công trình khoa học? đã xuất hiện đầu tiên vào ngày ADuBiz.

Bình duyệt khoa học là gì, và tại sao lại bị làm giả?

Trước khi một bài báo khoa học được đăng lên tạp chí, nó phải trải qua bước bình duyệt — tức là được các chuyên gia độc lập đọc và nhận xét, nhằm đảm bảo chất lượng nghiên cứu. Đây là cơ chế kiểm soát chất lượng nền tảng của xuất bản học thuật.

Chính vì vai trò quan trọng đó, bình duyệt cũng trở thành mục tiêu của gian lận. Một số cá nhân hoặc nhóm có tổ chức sẽ viết những bài bình duyệt hời hợt, sao chép từ mẫu có sẵn, thậm chí trùng lặp hoàn toàn với nhau — mục đích là giúp các bản thảo “lách” qua quy trình kiểm duyệt, hoặc cố tình nhét vào bài bình duyệt những trích dẫn đến công trình của chính họ để tăng chỉ số ảnh hưởng. Hiện tượng này được các nhà nghiên cứu gọi là “xưởng bình duyệt” (review mills).

Vấn đề đang lớn đến mức nào?

Các con số thống kê cho thấy đây không phải chuyện nhỏ lẻ.

Nhà xuất bản PLOS (Mỹ) cho biết từ năm 2024 đến 2026, họ đã phải điều tra khoảng 150 bài báo vì nghi ngờ gian lận trong bình duyệt, kết quả là 40 bài bị rút hoàn toàn và 55 bài khác bị gắn cờ cảnh báo.

Hai nghiên cứu độc lập về các bài bình duyệt công khai cũng phát hiện hàng trăm trường hợp đánh giá có dấu hiệu sao chép từ một mẫu chung: cách diễn đạt giống nhau, lỗi đánh máy giống nhau, và đều trích dẫn bài báo của chính người đánh giá.

Bà Renee Hoch, trưởng bộ phận đạo đức xuất bản tại PLOS, nhận định thẳng thắn: “Tôi nghi ngờ rằng những gì chúng tôi phát hiện mới chỉ là phần nổi của một tảng băng rất lớn.”

Công cụ mới hoạt động như thế nào?

Để đối phó với tình trạng này, Nhà xuất bản Vật lý học (IOPP) tại Bristol, Anh, đã phát triển Công cụ Kiểm tra Bình duyệt Trùng lặp (Duplicate Review Checker – DRC) và chính thức triển khai trên toàn bộ các tạp chí của mình từ ngày 5 tháng 5 vừa qua.

Công cụ này hoạt động theo hai bước:

• Bước 1: Một mô hình AI quét toàn bộ kho dữ liệu của nhà xuất bản và tìm ra 50 báo cáo bình duyệt có nội dung gần giống nhất với bài đang được kiểm tra.
• Bước 2: Một thuật toán so sánh văn bản phân tích kỹ từng ký tự giữa các báo cáo đó để xác định mức độ trùng lặp cụ thể.

Kết quả thử nghiệm trên gần nửa triệu báo cáo bình duyệt trong giai đoạn 2020–2025 cho thấy: gần 2.500 báo cáo trùng lặp từ 60% trở lên, trong đó 785 báo cáo trùng từ 80% trở lên, và 89 trường hợp là bản sao y hệt.

Thách thức phía trước

Dù đây là bước tiến đáng kể, vẫn còn một rào cản lớn: bài bình duyệt ở hầu hết các tạp chí đều được bảo mật, nên rất khó phát hiện trùng lặp giữa các nhà xuất bản khác nhau. Công cụ hiện tại của IOPP chỉ so sánh trong phạm vi dữ liệu nội bộ của họ.

Ông René Aquarius, nhà nghiên cứu liêm chính học thuật tại Đại học Radboud (Hà Lan), cho rằng công cụ sẽ thực sự phát huy sức mạnh khi nhiều nhà xuất bản cùng chia sẻ dữ liệu với nhau. IOPP cho biết đang xúc tiến kế hoạch này.

Bà Hoch của PLOS cũng lưu ý thêm một thách thức không kém phần phức tạp: ngay cả khi phát hiện được gian lận, các nhà xuất bản vẫn phải cân nhắc thận trọng trước khi xử lý, bởi bản thân nghiên cứu trong bài báo đó vẫn có thể hoàn toàn hợp lệ.

Dịch từ Nature

Bài viết Lần đầu tiên có công cụ AI phát hiện gian lận trong bình duyệt khoa học đã xuất hiện đầu tiên vào ngày ADuBiz.

Các thành viên của Hội đồng Khoa học Quốc gia (NSB) đều nhận được một email ngắn vào chiều thứ Sáu, thông báo rằng “thay mặt Tổng thống Donald J. Trump”, vị trí của họ “bị chấm dứt, có hiệu lực ngay lập tức”.

NSB là cơ quan do tổng thống bổ nhiệm, với nhiệm kỳ 6 năm được bố trí so le nhằm tránh việc thay đổi toàn bộ cùng lúc. Nhà Trắng chưa phản hồi ngay các câu hỏi của tạp chí Nature về lý do của quyết định này, cũng như việc liệu có bổ nhiệm người thay thế hay không.

Dan Reed, nhà khoa học máy tính tại Đại học Utah (Salt Lake City) và là Chủ tịch NSB giai đoạn 2022–2024, nhận định:
“Việc sa thải toàn bộ NSB theo cách này là chưa từng có tiền lệ. Chúng ta cần một hội đồng độc lập, năng động, đại diện cho toàn bộ cộng đồng khoa học và kỹ thuật.”

Phản ứng trái chiều từ giới chính trị

Zoe Lofgren, nghị sĩ bang California và là thành viên cao cấp của Đảng Dân chủ trong Ủy ban Khoa học, Không gian và Công nghệ Hạ viện, đã chỉ trích mạnh mẽ động thái này:
“Đây là một trong những quyết định sai lầm mới nhất của một tổng thống đang tiếp tục gây tổn hại đến khoa học và đổi mới của Mỹ. Không có gì ngạc nhiên khi một tổng thống đã công kích NSF ngay từ đầu lại muốn phá hủy hội đồng giúp định hướng cho tổ chức này.”

Ngược lại, Brian Babin — Chủ tịch Ủy ban Khoa học Hạ viện và là nghị sĩ Đảng Cộng hòa bang Texas — lại bày tỏ quan điểm ủng hộ:
“Mọi tổng thống đều mong muốn các cố vấn phục vụ phù hợp với các ưu tiên hành pháp và lập pháp. Tôi mong chờ xem Tổng thống Trump sẽ lựa chọn những ai để bổ sung vào NSB và tái định hướng các cơ quan khoa học vào nhiệm vụ cốt lõi của họ: theo đuổi khoa học.”

Không phải lần đầu xảy ra

Đây không phải là lần đầu tiên chính quyền Trump sa thải hàng loạt các cố vấn khoa học liên bang. Năm trước, chính quyền đã loại bỏ toàn bộ 17 thành viên của Ủy ban Cố vấn về Thực hành Tiêm chủng (ACIP), cơ quan đóng vai trò then chốt trong chính sách vắc-xin của Mỹ, đồng thời giải thể 14 ủy ban cố vấn tại NSF.

Cũng trong năm đó, Tổng thống Trump đã ký một sắc lệnh nhằm giải thể nhiều hội đồng tư vấn khác, bao gồm một hội đồng về COVID kéo dài, với mục tiêu cắt giảm chi tiêu chính phủ và “thúc đẩy tự do và đổi mới của Mỹ”.

Một thiết chế có lịch sử lâu dài

NSF và NSB được Quốc hội Mỹ thành lập từ năm 1950. Hội đồng này họp khoảng 5 lần mỗi năm và công bố các báo cáo về tình hình khoa học và kỹ thuật của Mỹ, qua đó giúp định hướng chính sách cho tổng thống và Quốc hội.

Cuộc họp tiếp theo của NSB dự kiến diễn ra vào ngày 5/5. Theo các thành viên, hội đồng khi đó dự định công bố một báo cáo quan trọng về việc Mỹ đang dần mất lợi thế khoa học vào tay Trung Quốc.

Roger Beachy, nhà sinh học tại Đại học Washington ở St. Louis (bang Missouri), người được bổ nhiệm vào NSB năm 2014 dưới thời Tổng thống Barack Obama và được tái bổ nhiệm vào năm 2020, đặt câu hỏi:
“Vậy giờ đây những lời khuyên sẽ đến từ đâu? Ai sẽ giúp định hình tương lai khoa học của quốc gia này?”

Keivan Stassun, nhà vật lý thiên văn tại Đại học Vanderbilt (Nashville, Tennessee), cho rằng việc sa thải này phản ánh một xu hướng rộng hơn trong cách chính quyền Trump xử lý hệ thống tư vấn khoa học — đang “bị giải thể hoặc làm suy yếu một cách có hệ thống”.
“Cảm giác như chuyện này sớm muộn gì cũng xảy ra,” ông nói.

Vì NSB được thành lập theo luật của Quốc hội, nên về mặt pháp lý, chỉ Quốc hội mới có thể chính thức giải thể hội đồng này. Ngoài ra, luật cũng yêu cầu các thành viên phải là những cá nhân “xuất sắc” trong các lĩnh vực khoa học.

Bối cảnh đầy biến động tại NSF

Việc sa thải NSB diễn ra trong bối cảnh NSF đang đối mặt với nhiều biến động lớn. Trong hai năm liên tiếp, chính quyền Trump đã đề xuất cắt giảm hơn một nửa ngân sách của NSF, dù Quốc hội không thông qua đề xuất này cho ngân sách năm 2026.

Kể từ tháng 1/2025, cơ quan này đã mất hơn 30% nhân sự. Đến tháng 12 năm ngoái, NSF thậm chí phải nhường lại trụ sở chính cho một cơ quan liên bang khác. Trong năm nay, việc cấp các khoản tài trợ mới diễn ra rất chậm, khi cơ quan chuẩn bị cho các đợt cắt giảm lớn.

Một trong những vai trò pháp lý quan trọng của NSB là phê duyệt ngân sách của NSF. Tuy nhiên, theo nhiều thành viên, Văn phòng Quản lý và Ngân sách Nhà Trắng (OMB) đã chỉ đạo lãnh đạo NSF không chia sẻ chi tiết về chi tiêu với hội đồng.

Dịch từ Nature

Bài viết Toàn bộ hội đồng cố vấn khoa học của NSF bị chính quyền Trump sa thải đã xuất hiện đầu tiên vào ngày ADuBiz.