“Thương mại hóa đã bóp nghẹt lời hứa về tri thức mở – đã đến lúc cần xếp lại thứ tự ưu tiên” theo Samuel Moore, chuyên gia về truyền thông học thuật tại Thư viện Đại học Cambridge.
Không khó để nhận ra sự chuyển mình mạnh mẽ của ngành xuất bản học thuật trong vòng 20 năm trở lại đây. Sự thay đổi đáng chú ý nhất phải kể đến việc mô hình thu phí truy cập vốn trước đây thống trị giới xuất bản đã và đang dần bị thay thế bằng các mô hình truy cập mở, vận hành chủ yếu nhờ phí xử lý bài báo (article processing charges (APC)). Thế nhưng, dù các nhà xuất bản vẫn đang trên đà tái định hướng thành truy cập mở, chúng ta cần thừa nhận rằng, tàn dư của mô hình thương mại cũ vẫn còn tồn tại.
Đáng nói hơn, dù mô hình truy cập mở ra đời với kỳ vọng kiềm chế việc các nhà xuất bản thu lợi quá mức, nhưng trên thực tế, nó lại đang củng cố vị thế của họ khi họ vẫn duy trì việc thu song song cả phí truy cập lẫn phí mở. Để tối đa hóa lợi nhuận, các đơn vị này tìm cách đẩy càng nhiều bài báo qua hệ thống càng tốt, thậm chí có xu hướng lờ đi sự giám sát của con người; điều này không chỉ tạo ra áp lực khổng lồ lên ban biên tập cùng hệ thống bình duyệt, mà còn dẫn đến hệ quả tất yếu là số lượng nghiên cứu vi phạm liêm chính khoa học ngày càng gia tăng.
Khi xuất bản học thuật bị nhìn qua lăng kính thị trường
Nguyên nhân dẫn đến các vấn đề bất cập của truy cập mở được cho là đến từ việc hoạch định chính sách, khi mà những người “cầm cân nảy mực” coi xuất bản là một hoạt động thương mại, vận hành theo logic thị trường. Hãy nhìn vào sáng kiến Plan S do Liên minh Châu Âu đưa ra và dẫn dắt. Ngay từ đầu họ đã ưu tiên việc phân bổ ngân sách để chi trả phí xử lý bài báo. Tuy nhiên, cách làm này không trực tiếp giải quyết những vấn đề đang diễn ra trong hệ thống xuất bản như cải cách về quản lý hoặc đảm bảo quyền kiểm soát cho giới học thuật đối với hoạt động xuất bản nghiên cứu. Ví dụ này là một minh chứng cho việc những người làm chính sách đang coi các nhà xuất bản là những đơn vị cung cấp dịch vụ đơn thuần, hay nói cách khác, chỉ cần trả tiền là có truy cập mở, mà lại quên đi rằng, thực tế xuất bản chất lượng không phải là một giao dịch thương mại, đó là nỗ lực của cả một cộng đồng, là một phần của quá trình nghiên cứu.
Trong cuốn sách mới của tôi, Publishing Beyond the Market – Xuất bản vượt khỏi thị trường, một điều luôn được nhắc đi nhắc lại là cộng đồng học thuật cần chung tay giải phóng hoạt động xuất bản khỏi áp lực thị trường, và hay nhìn nhận xuất bản như một “tài sản chung” – một hệ thống chịu trách nhiệm trước cộng đồng nghiên cứu, thay vì bị chi phối bởi thương mại.
Khi cộng đồng là người quyết định
Khi nói đến truy cập mở, hay nói rộng ra là phong trào nghiên cứu mở, người ta thường nhắc đến khả năng tiếp cận các nguồn tài nguyên như bài báo, dữ liệu và mã nguồn. Nhưng ít ai chú ý đến những người đã tạo ra và duy trì các nguồn tài nguyên đó, cũng như quy trình tạo ra và vận hành chúng. Vì vậy, hướng nhìn nhận xuất bản như một “tài sản chung” sẽ đặt những con người này ở vị trí trung tâm, họ được trao quyền để vận hành hệ thống xuất bản thay vì dựa vào các mô hình sản xuất mang tính thị trường.
Nỗ lực để biến nguyện vọng đó thành hiện thực đang diễn ra sôi nổi hơn bao giờ hết. Kể đến như làn sóng phát triển Diamond Open Access (Truy cập mở Kim cương) – mô hình tạp chí không thu phí cả người đọc lẫn tác giả. Các tạp chí duy trì hình thức này thường được đặt trong thư viện, nhà xuất bản đại học, hoặc được vận hành bởi các học giả mong muốn đóng góp xây dựng hệ thống xuất bản tốt hơn, tách khỏi ngành công nghiệp xuất bản thương mại. Một ví dụ khác là Radical Open Access Collective (Liên minh truy cập mở cấp tiến) – nhóm các nhà xuất bản học thuật phi thương mại, được toàn quyền vận hành bởi cộng đồng học thuật. Kim chỉ nam dẫn dắt của Liên minh chính là xem xuất bản như một phần mở rộng của nghiên cứu. Tương tự, chúng ta có Open Institutional Publishing Association (Hiệp hội Xuất bản Mở thuộc các Tổ chức Học thuật) là đại diện cho nhóm các nhà xuất bản đặt trong trường đại học và được hỗ trợ tài chính. Trong khi đó, Copim là một ví dụ về mô hình xuất bản sách học thuật dựa trên “tài sản chung”: cộng đồng học thuật cùng xây dựng, cùng vận hành và cùng duy trì hạ tầng xuất bản mở, thay vì để hoạt động này bị chi phối bởi các nhà xuất bản thương mại.
Điểm chung các những sáng kiến này là luôn ưu tiên trao quyền cho cộng động nghiên cứu khả năng định hình và chia sẻ công trình theo cách họ muốn thay vì chỉ chăm chăm vào kiếm lợi nhuận.
Liên kết những mô hình nhỏ, tại sao không?
“Scaling small” – mô hình liên kết các nhà xuất bản nhỏ, nhưng vẫn giữ được sự độc lập và bản sắc riêng. Họ hợp tác với nhau để đưa ra những quyết định có đạo đức hơn so với xuất bản thương mại. Đây không phải là thách thức trực diện đối với sự thống trị của các nhà xuất bản lớn, mà là đối trọng trước sự thái quá của thị trường. Phương thức xuất bản dựa trên “tài sản chung” cần được nuôi dưỡng không phải vì nó rẻ hơn, mà vì nó gắn liền với cộng đồng học thuật.
Việc phân bổ nguồn tiền và hoạch định chính sách cần chú trọng thêm đến quy trình và hình thức quản trị tạo nên hoạt động xuất bản chất lượng và ít bị phụ thuộc vào thị trường hơn, thay vì chỉ tập trung vào việc làm thế nào các ấn phẩm được truy cập miễn phí. Ví dụ như đẩy mạnh mô hình truy cập vào kim cương, khuyến khích những người nhận tài trợ công bố nghiên cứu trên các tạp chí sử dụng mô hình này. Nhiều sáng kiến đã được nhà nước tài trợ thành công trên thế giới như SciELO và Redalyc ở Mỹ Latin. Bên cạnh đó các trường đại học nên hỗ trợ những nhà xuất bản thông qua các dịch vụ nội bộ nếu có thể.
Nhìn chung, phong trào truy cập mở đã thành công được những bài báo miễn phí tiếp cận đến cộng đồng. Nhưng có lẽ như vậy vẫn chưa đủ. Tôi tin rằng chúng ta cần định hướng lại việc phát triển xuất bản và coi đó là “tài sản chung học thuật” vì cộng đồng và do cộng đồng.
Dịch từ Research Professional News
