Theo thông tin tôi ghi nhận được, Bộ Giáo dục và Đào tạo đang thành lập một Nhóm chuyên gia tư vấn để xây dựng khung tiêu chuẩn Giáo sư, Phó Giáo sư. Trong đó, các căn cứ về công bố quốc tế dùng trong đánh giá chắc chắn sẽ là những nội dung trọng tâm cần được thảo luận và cân nhắc kỹ lưỡng.
Bên cạnh đó, Quỹ NAFOSTED nói riêng cũng như Bộ Khoa học và Công nghệ nói chung cũng thường xuyên cập nhật các quy định về việc đánh giá, phân loại tạp chí quốc tế. Vì vậy, tôi thực hiện bài viết này với đề xuất như tiêu đề, hy vọng cung cấp thêm thông tin hữu ích cho các nhà hoạch định và tư vấn chính sách trong quá trình cân nhắc quy định mới.
Từ vài năm trở lại đây, giới nghiên cứu đã nhận thấy một hiện tượng rõ rệt: số lượng tạp chí được chỉ mục mới vào hệ thống SSCI (từ danh mục ESCI) là rất hạn chế. Hiện nay, theo dữ liệu từ Web of Science (WoS), số lượng tạp chí thuộc danh mục SSCI chỉ dừng lại ở con số 3.541, tức là chỉ tăng khoảng 140 tạp chí so với cách đây 6 năm (năm 2019, SSCI có khoảng 3.400 tạp chí). Như vậy, qua 6 năm, trung bình mỗi năm danh mục SSCI chỉ bổ sung thêm khoảng 20 tạp chí cho tất cả các chuyên ngành (WoS hiện chia SSCI thành 58 phân ngành). Đây là một tỷ lệ tăng trưởng quá nhỏ bé so với tốc độ sản sinh tri thức, số lượng bài báo và số lượng tạp chí học thuật ra đời hàng năm trên thế giới.
Qua trao đổi với một số biên tập viên hoặc tổng biên tập của các tạp chí thuộc danh mục SSCI/ESCI, tôi nhận thấy một xu hướng mới: nhiều tạp chí thuộc danh mục ESCI hiện không còn nhu cầu hoặc động lực được chỉ mục vào danh mục SSCI như trước đây. Hiện tượng này xuất phát từ một số lý do cốt lõi sau:
(i) Quy trình xét duyệt nâng hạng từ ESCI lên SSCI kéo dài, phức tạp và mang tính thụ động đối với các tòa soạn.
(ii) Từ năm 2023, WoS bắt đầu áp dụng việc tính chỉ số ảnh hưởng (Impact Factor – IF) cho các tạp chí thuộc danh mục ESCI. Nhiều ban biên tập của các tạp chí ESCI nhận thấy tạp chí của họ sở hữu chỉ số IF cao hơn cả một số tạp chí thuộc danh mục SSCI. Mặt khác, nếu đánh giá theo hệ thống dữ liệu của Scopus hay Scimago, các tạp chí này đã nằm trong nhóm phân hạng cao nhất (Q1) với các chỉ số CiteScore và SJR rất cao. Do đó, họ nhận thấy việc chạy đua theo danh hiệu SSCI là không còn thực chất và cần thiết.
(iii) Nhiều quốc gia hiện áp dụng hệ thống phân hạng nội bộ có uy tín cao, ví dụ như danh mục ABS của Vương quốc Anh hoặc ABDC của Úc. Nhiều tạp chí dù mang nhãn ESCI nhưng nhờ đạt thứ hạng Q1 trên Scimago/Scopus, họ vẫn được xếp hạng rất cao (mức 3 hoặc 4 ở ABS, hoặc hạng A ở ABDC). Khi đã đạt được vị thế này trong cộng đồng chuyên ngành, động lực để họ hướng tới danh mục SSCI không còn nhiều.
Tuy vậy tại Việt Nam hiện nay, danh mục SSCI vẫn được xem là một tiêu chuẩn tối cao mang tính định hình. Điều này có thể do ảnh hưởng từ giai đoạn trước (khoảng 10 năm trước), khi các danh mục SCIE, SSCI, AHCI được coi là ở một đẳng cấp hoàn toàn vượt trội so với các tạp chí thuộc ESCI hoặc Scopus. Nhiều nhóm nghiên cứu mạnh và các đề tài khoa học hiện nay vẫn yêu cầu các nhà khoa học phải có công bố thuộc danh mục SSCI và xem đó là tiêu chí phân loại cốt lõi để đánh giá. Góc nhìn này có thể phù hợp trong quá khứ, nhưng ở thời điểm hiện tại, tính xác thực cần phải được xem xét lại.
Để khép lại bài viết, tôi xin chia sẻ trường hợp của hai tạp chí mà tôi có bài công bố gần đây: Tạp chí AI & Society và Tạp chí Globalisation, Societies and Education. Cả hai tạp chí này đều thuộc nhóm Q1 trên hệ thống Scimago và Scopus, đồng thời sở hữu chỉ số IF rất cao, vượt trội hơn nhiều tạp chí thuộc danh mục SSCI có cùng phạm vi chuyên môn. Độc giả có thể dễ dàng tra cứu thông tin này trên các hệ thống dữ liệu điện tử. Từ trải nghiệm thực tế, tôi nhận thấy quy trình bình duyệt và chấp nhận đăng bài tại hai tạp chí này có độ khó và tính cạnh tranh cao hơn đáng kể so với một số tạp chí thuộc danh mục SSCI trong cùng lĩnh vực.
Vì vậy, tôi kiến nghị các nhà hoạch định và tư vấn chính sách trong thời gian tới không nên tiếp tục sử dụng danh mục SSCI làm căn cứ độc tôn để đánh giá. Đối với khối ngành Khoa học Xã hội và Nhân văn, chúng ta có thể chuyển sang sử dụng hệ thống phân hạng nhóm Q của Scimago kết hợp với cơ sở dữ liệu Scopus; hoặc xây dựng một danh mục các tạp chí đầu ngành xuất sắc (ví dụ: top 5 hoặc top 10 tạp chí hàng đầu của từng chuyên ngành) để đảm bảo độ khắt khe và tính chính xác trong đánh giá chuyên môn.
Tái bút, cá nhân tôi vẫn có công bố đều đặn trên các tạp chí thuộc danh mục SSCI (tính từ đầu năm đến nay đã có 4 bài được chấp nhận bản thảo), do đó phản biện này hoàn toàn xuất phát từ góc nhìn khách quan của một người làm nghiên cứu, thay vì lý do không thể công bố trên hệ thống này. (Cười)
