Tôi nhớ một bộ phim về cuộc đời Đức Phật từng xem trước đây. Trong phim, có phân cảnh Đức Phật đối mặt với những người chưa thấu hiểu triết lý của Ngài, thậm chí buông lời nhiếc móc, xúc phạm sâu sắc. Trước tình huống đó, Đức Phật vẫn kiên nhẫn giảng giải một cách ôn hòa, đồng thời thể hiện sự cương quyết để bảo vệ những giá trị cốt lõi mà Ngài tin tưởng. Sau những lời khai thị ấy, có người thấu hiểu ngay lập tức; có những người phải trải qua một thời gian chiêm nghiệm mới nhận ra giá trị, sau đó tìm đến sám hối, xin lỗi và nguyện đồng hành cùng Ngài.
Trong kỷ nguyên hiện đại, lĩnh vực marketing cũng tồn tại một khái niệm tương đồng được gọi là “educate thị trường” (định hướng/thay đổi nhận thức của thị trường). Theo đó, khi một sản phẩm hoặc dịch vụ mang tính đột phá được ra mắt, do tính chất quá mới mẻ và khác biệt, người tiêu dùng chưa thể thấu hiểu ngay giá trị của nó. Lúc này, nhà cung cấp buộc phải thực hiện các chiến dịch định hướng nhận thức nhằm giúp thị trường hiểu đúng và trúng về sản phẩm. Nhiều người có xu hướng dịch từ “educate” ở đây là “giáo dục”. Tuy nhiên, trong tiếng Việt, từ này lại mang sắc thái phân cấp vị thế tương đối rõ rệt (người dạy ở vị thế cao hơn hướng dẫn cho người học). Có lẽ vì lý do này, giới chuyên môn thường giữ nguyên thuật ngữ gốc thay vì dịch nghĩa.
Trên đây là hai câu chuyện liên quan đến việc “educate” – hay nói cách khác là quá trình giảng giải, phân tích để người khác thấu hiểu – trong hai lĩnh vực tôn giáo và kinh doanh. Giờ đây, xin được quay trở lại với khái niệm “educate” trong chính môi trường giáo dục. Với tư cách là một cơ sở đào tạo hay một người thầy, việc định hướng học viên, học trò là trách nhiệm hiển nhiên. Mỗi nhà trường, mỗi người thầy đều sở hữu những triết lý và phương pháp giáo dục riêng biệt. Kiến thức chuyên môn có thể bị lãng quên hoặc trở nên lạc hậu rất nhanh theo thời gian, nhưng triết lý và phương pháp tư duy mới là những giá trị cốt lõi đọng lại, đồng hành cùng người học suốt đời. Do đó, khi đánh giá một cơ sở giáo dục, chúng ta nên nhìn nhận sâu sắc vào triết lý và phương pháp mà họ công bố trước xã hội. Đó chính là lời cam kết mang tính hệ thống về những gì nhà trường tin tưởng, thực hành và nhất quán suốt lộ trình học tập, nghiên cứu, sinh hoạt của người học trong nhiều năm tại khuôn viên trường.
Tầm quan trọng của vấn đề này là không thể phủ nhận. Dù vậy, phải trong khoảng hơn 10 năm trở lại đây, tôi mới nhận thấy các cơ sở giáo dục tại Việt Nam bắt đầu dành sự quan tâm sâu sắc hơn đến nội dung này thông qua việc nghiên cứu, cân nhắc, tuyên bố chính thức và nỗ lực hiện thực hóa triết lý đại học.
Mặc dù đã có những bước tiến, song thời gian gần đây, trên các phương tiện truyền thông và mạng xã hội đã xuất hiện những sự hiểu lầm, thậm chí là dấu hiệu mang tính định kiến đối với một triết lý, phương pháp đào tạo cụ thể (vì lý do khách quan, tôi xin phép không định danh trực tiếp, nhưng quý độc giả có thể tự nhìn nhận). Xét trên phương diện cá nhân, tôi không hoàn toàn đồng điệu với triết lý và phương pháp này; tuy nhiên, tôi ủng hộ tất cả các triết lý, phương pháp giáo dục tiên tiến đã được công nhận và áp dụng rộng rãi tại nhiều quốc gia trên thế giới (cần lưu ý là mang tính toàn cầu, không bó hẹp trong phạm vi một quốc gia hay một địa phương cụ thể). Bên cạnh đó, tôi cho rằng một phương pháp có thể không phù hợp với cá nhân này nhưng hoàn toàn có khả năng mang lại giá trị cho những đối tượng khác và xã hội, do đó tinh thần chung vẫn là sự ủng hộ và tôn trọng tính đa dạng.
Khi những sự hiểu lầm mang tính truyền thông nói trên xảy ra, tôi thậm chí đã có một góc nhìn tích cực. Bởi lẽ, tương tự như câu chuyện mang tính ẩn dụ về Đức Phật hay nguyên lý định hướng thị trường trong kinh doanh, khi công chúng chưa hiểu hoặc hiểu sai, đó chính là cơ hội thiết thực để các đơn vị thực hiện vai trò “educate” – giải thích, minh định bản chất vấn đề cho họ và cho toàn xã hội. Nếu không chủ động truyền thông vào thời điểm khủng hoảng này thì có thể thực hiện vào lúc nào?
Tuy nhiên, kết quả thực tế lại diễn ra hoàn toàn ngược lại. Rất nhiều cơ sở giáo dục đang áp dụng triết lý, phương pháp này đã vội vã thay đổi tên gọi của các chương trình hội thảo chuyên môn, điều chỉnh nội dung triết lý hiển thị trên website chính thức, và thậm chí đổi cả tên gọi của các đơn vị trực thuộc vốn được thành lập chuyên biệt để tập trung nghiên cứu phương pháp này.
Một phản ứng thực sự mang lại nhiều sự thất vọng. (Thở dài)
