Mới đây, Văn phòng Quản lý và Ngân sách Mỹ (OMB) đã đưa ra dự thảo sửa đổi mang tính bước ngoặt đối với Hướng dẫn Thống nhất quản lý tài trợ liên bang. Nếu được thông qua, quy định mới sẽ chặn đứng việc dùng tiền từ các khoản tài trợ để chi trả cho phí xử lý bài báo (APC) và phí đặt mua tạp chí.
Dự thảo sửa đổi Bộ Quy chế Liên bang (Tiêu đề 2 CFR Phần 200) của OMB đang vấp phải sự phản ứng mạnh mẽ từ giới học thuật, các thư viện và các nhà xuất bản. Nhiều chuyên gia cảnh báo bước đi này có thể định hình lại toàn bộ nền kinh tế nghiên cứu và đe dọa đến vị thế dẫn đầu về đổi mới sáng tạo của nền khoa học Mỹ.
Hai điều khoản gây bão đối với giới nghiên cứu
Tâm điểm của dự thảo lần này nằm ở hai sửa đổi mang tính siết chặt chi phí trực tiếp lẫn gián tiếp đối với truyền thông học thuật:
1. Khai tử chi phí đặt mua tạp chí (Mục 200.454)
Quy định mới nêu rõ: “Chi phí đặt mua các ấn phẩm định kỳ về kinh doanh, chuyên môn, học thuật và kỹ thuật của bên nhận hoặc bên nhận phụ là không hợp lệ.”
Trước đây, chi phí đặt mua tạp chí (vốn chiếm tới 50% hoặc hơn ngân sách tài liệu của các thư viện nghiên cứu) được tính vào quy trình thiết lập tỷ lệ chi phí gián tiếp (IDC) để thu hồi một phần vốn. Nếu áp dụng quy định mới, các trường đại học và viện nghiên cứu sẽ không được đưa khoản chi này vào các đề xuất IDC tương lai, nguy cơ mất đi hàng triệu USD nguồn thu hồi chi phí.
2. Cấm dùng tiền tài trợ trả phí APC (Mục 200.461)
Dự thảo khẳng định các chi phí xuất bản bao gồm: phí trang báo, phí xử lý bài báo, hoặc các khoản phí truy cập mở tương tự cho các tạp chí chuyên môn và ấn phẩm bình duyệt là không hợp lệ theo các khoản tài trợ của Liên bang.
Ngoại lệ duy nhất là các trường hợp được yêu cầu cụ thể bởi luật liên bang hoặc được cơ quan tài trợ phê duyệt trước theo từng trường hợp cụ thể. Quy định này dự kiến áp dụng cho các khoản tài trợ cấp từ ngày 1/10/2026.
Lợi bất cập hại: Áp lực đè nặng lên vai các thư viện và nhà xuất bản
Lý do chính phủ Mỹ đưa ra các điều khoản này dựa trên lập luận thu phí ba lần (triple-charging): Người đóng thuế đã trả tiền cho nghiên cứu, sau đó lại phải trả tiền để xuất bản, và cuối cùng phải trả tiền để được đọc.
Tuy nhiên, các chuyên gia phân tích cho rằng việc cắt nguồn tiền không đồng nghĩa với việc xóa bỏ chi phí. Hệ sinh thái xuất bản học thuật vẫn phải vận hành các bộ máy tốn kém như điều phối bình duyệt, biên tập, bảo tồn kỹ thuật số và xây dựng cơ sở hạ tầng tìm kiếm.
Hệ lụy trực tiếp: Khi không thể dùng tiền tài trợ liên bang, gánh nặng tài chính sẽ lập tức đổ dồn lên ngân sách vận hành vốn đã eo hẹp của các trường đại học và thư viện. Điều này buộc các thư viện phải cắt giảm số lượng tạp chí đặt mua, gián tiếp bóp nghẹt quyền tiếp cận tài liệu của chính các nhà nghiên cứu.
Mâu thuẫn với chính sách Truy cập Mở
Động thái này của OMB đang tạo ra một xung đột lớn về mặt chính sách. Một mặt, Chính phủ Mỹ (thông qua Văn phòng Chính sách Khoa học và Công nghệ) vẫn duy trì các sắc lệnh bắt buộc mọi nghiên cứu dùng tiền thuế của dân phải được tiếp cận mở miễn phí ngay khi xuất bản. Mặt khác, OMB lại cắt đi APC – công cụ tài chính cốt lõi để các tác giả thực hiện việc xuất bản truy cập mở đó.
Dù Quỹ Khoa học Quốc gia Mỹ đang nỗ lực tìm kiếm các giải pháp thay thế (như tài trợ nghiên cứu các mô hình xuất bản không dùng APC, thay đổi cách đánh giá học thuật không phụ thuộc vào số lượng bài báo), nhưng các chuyên gia nhận định các mô hình này vẫn đang ở giai đoạn nghiên cứu và phát triển, chưa thể thay thế hệ thống hiện tại. Việc vội vàng cắt tài trợ khi chưa có hạ tầng thay thế sẵn sàng bị coi là một bước đi thiếu tính ổn định.Góc nhìn Việt Nam: Thách thức trong hợp tác và cơ hội chuyển dịch mô hình
Thách thức trong hợp tác và cơ hội chuyển dịch mô hình tại Việt Nam
Sự thay đổi chính sách từ một quốc gia có nguồn tài trợ nghiên cứu lớn nhất thế giới như Mỹ chắc chắn sẽ tạo ra những bước sóng ảnh hưởng đến cộng đồng khoa học toàn cầu, trong đó có Việt Nam.
Ở góc nhìn tích cực, đây được xem là một hồi chuông để giới khoa học Việt Nam nhìn lại mô hình Truy cập mở Vàng (nơi tác giả phải chủ động trả tiền APC). Đồng thời, đây là cơ hội vàng để thúc đẩy mô hình Truy cập mở Kim cương (miễn phí cho cả người đọc lẫn tác giả) và phát triển các kho lưu trữ mở nội địa tại Việt Nam. Xu hướng này không chỉ giúp giảm bớt sự phụ thuộc tài chính vào các nhà xuất bản thương mại quốc tế mà còn tối ưu hóa tài nguyên nghiên cứu trong nước.
Đối với các nhóm nghiên cứu tại Việt Nam có dự án hợp tác quốc tế hoặc nhận dòng vốn tài trợ từ các nguồn tài trợ liên bang Mỹ, việc tìm kiếm nguồn tài chính để chi trả APC sẽ trở nên phức tạp và khó khăn hơn nhiều. Các nhà khoa học không còn có thể dựa vào nguồn kinh phí trực tiếp từ quỹ tài trợ của Mỹ để trang trải cho các bài báo truy cập mở trên các tạp chí quốc tế lớn.
