Toàn bộ 22 thành viên của hội đồng cố vấn giám sát Quỹ Khoa học Quốc gia Mỹ (NSF) — một trong những cơ quan tài trợ hàng đầu cho nghiên cứu khoa học cơ bản — đã bị sa thải vào ngày 24/4 mà không có bất kỳ lời giải thích nào.
Các thành viên của Hội đồng Khoa học Quốc gia (NSB) đều nhận được một email ngắn vào chiều thứ Sáu, thông báo rằng “thay mặt Tổng thống Donald J. Trump”, vị trí của họ “bị chấm dứt, có hiệu lực ngay lập tức”.
NSB là cơ quan do tổng thống bổ nhiệm, với nhiệm kỳ 6 năm được bố trí so le nhằm tránh việc thay đổi toàn bộ cùng lúc. Nhà Trắng chưa phản hồi ngay các câu hỏi của tạp chí Nature về lý do của quyết định này, cũng như việc liệu có bổ nhiệm người thay thế hay không.
Dan Reed, nhà khoa học máy tính tại Đại học Utah (Salt Lake City) và là Chủ tịch NSB giai đoạn 2022–2024, nhận định:
“Việc sa thải toàn bộ NSB theo cách này là chưa từng có tiền lệ. Chúng ta cần một hội đồng độc lập, năng động, đại diện cho toàn bộ cộng đồng khoa học và kỹ thuật.”
Phản ứng trái chiều từ giới chính trị
Zoe Lofgren, nghị sĩ bang California và là thành viên cao cấp của Đảng Dân chủ trong Ủy ban Khoa học, Không gian và Công nghệ Hạ viện, đã chỉ trích mạnh mẽ động thái này:
“Đây là một trong những quyết định sai lầm mới nhất của một tổng thống đang tiếp tục gây tổn hại đến khoa học và đổi mới của Mỹ. Không có gì ngạc nhiên khi một tổng thống đã công kích NSF ngay từ đầu lại muốn phá hủy hội đồng giúp định hướng cho tổ chức này.”
Ngược lại, Brian Babin — Chủ tịch Ủy ban Khoa học Hạ viện và là nghị sĩ Đảng Cộng hòa bang Texas — lại bày tỏ quan điểm ủng hộ:
“Mọi tổng thống đều mong muốn các cố vấn phục vụ phù hợp với các ưu tiên hành pháp và lập pháp. Tôi mong chờ xem Tổng thống Trump sẽ lựa chọn những ai để bổ sung vào NSB và tái định hướng các cơ quan khoa học vào nhiệm vụ cốt lõi của họ: theo đuổi khoa học.”
Không phải lần đầu xảy ra
Đây không phải là lần đầu tiên chính quyền Trump sa thải hàng loạt các cố vấn khoa học liên bang. Năm trước, chính quyền đã loại bỏ toàn bộ 17 thành viên của Ủy ban Cố vấn về Thực hành Tiêm chủng (ACIP), cơ quan đóng vai trò then chốt trong chính sách vắc-xin của Mỹ, đồng thời giải thể 14 ủy ban cố vấn tại NSF.
Cũng trong năm đó, Tổng thống Trump đã ký một sắc lệnh nhằm giải thể nhiều hội đồng tư vấn khác, bao gồm một hội đồng về COVID kéo dài, với mục tiêu cắt giảm chi tiêu chính phủ và “thúc đẩy tự do và đổi mới của Mỹ”.
Một thiết chế có lịch sử lâu dài
NSF và NSB được Quốc hội Mỹ thành lập từ năm 1950. Hội đồng này họp khoảng 5 lần mỗi năm và công bố các báo cáo về tình hình khoa học và kỹ thuật của Mỹ, qua đó giúp định hướng chính sách cho tổng thống và Quốc hội.
Cuộc họp tiếp theo của NSB dự kiến diễn ra vào ngày 5/5. Theo các thành viên, hội đồng khi đó dự định công bố một báo cáo quan trọng về việc Mỹ đang dần mất lợi thế khoa học vào tay Trung Quốc.
Roger Beachy, nhà sinh học tại Đại học Washington ở St. Louis (bang Missouri), người được bổ nhiệm vào NSB năm 2014 dưới thời Tổng thống Barack Obama và được tái bổ nhiệm vào năm 2020, đặt câu hỏi:
“Vậy giờ đây những lời khuyên sẽ đến từ đâu? Ai sẽ giúp định hình tương lai khoa học của quốc gia này?”
Keivan Stassun, nhà vật lý thiên văn tại Đại học Vanderbilt (Nashville, Tennessee), cho rằng việc sa thải này phản ánh một xu hướng rộng hơn trong cách chính quyền Trump xử lý hệ thống tư vấn khoa học — đang “bị giải thể hoặc làm suy yếu một cách có hệ thống”.
“Cảm giác như chuyện này sớm muộn gì cũng xảy ra,” ông nói.
Vì NSB được thành lập theo luật của Quốc hội, nên về mặt pháp lý, chỉ Quốc hội mới có thể chính thức giải thể hội đồng này. Ngoài ra, luật cũng yêu cầu các thành viên phải là những cá nhân “xuất sắc” trong các lĩnh vực khoa học.
Bối cảnh đầy biến động tại NSF
Việc sa thải NSB diễn ra trong bối cảnh NSF đang đối mặt với nhiều biến động lớn. Trong hai năm liên tiếp, chính quyền Trump đã đề xuất cắt giảm hơn một nửa ngân sách của NSF, dù Quốc hội không thông qua đề xuất này cho ngân sách năm 2026.
Kể từ tháng 1/2025, cơ quan này đã mất hơn 30% nhân sự. Đến tháng 12 năm ngoái, NSF thậm chí phải nhường lại trụ sở chính cho một cơ quan liên bang khác. Trong năm nay, việc cấp các khoản tài trợ mới diễn ra rất chậm, khi cơ quan chuẩn bị cho các đợt cắt giảm lớn.
Một trong những vai trò pháp lý quan trọng của NSB là phê duyệt ngân sách của NSF. Tuy nhiên, theo nhiều thành viên, Văn phòng Quản lý và Ngân sách Nhà Trắng (OMB) đã chỉ đạo lãnh đạo NSF không chia sẻ chi tiết về chi tiêu với hội đồng.
Dịch từ Nature
