Thuật ngữ “suy thoái nền tảng” (Enshittification) được Cory Doctorow giới thiệu lần đầu vào năm 2023, nhằm mô tả hiện tượng các nền tảng trực tuyến từ mạng xã hội, thương mại điện tử cho đến công cụ tìm kiếm ngày càng ưu tiên nội dung kiếm tiền từ nhà quảng cáo hay các bên thứ ba, khiến trải nghiệm người dùng suy giảm theo thời gian.
Theo Doctorow, quá trình này diễn ra như một “vòng xoáy suy thoái” khi các nền tảng ban đầu thu hút người dùng bằng chất lượng và tiện ích, nhưng sau đó dần chuyển sang khai thác lợi nhuận, tới mức lợi ích thương mại được đặt lên trên trải nghiệm người dùng. Một số nghiên cứu gần đây chỉ ra rằng hiện tượng này không chỉ diễn ra trong môi trường số mà còn hiện diện ngay trong lĩnh vực xuất bản học thuật ở năm giai đoạn khác nhau.
Ngành kinh doanh béo bở
Trong vài năm trở lại đây, xuất bản học thuật ghi nhận mức tăng trưởng vượt bậc. Chỉ trong giai đoạn 2016-2022, số lượng bài báo được lập chỉ mục trong các cơ sở dữ liệu lớn đã nhảy vọt từ 1,92 triệu lên 2,82 triệu. Con số này không chỉ phản ánh sự bùng nổ tri thức mà còn cho thấy sức mạnh kinh tế khổng lồ, thu về hơn 19 tỷ đô la Mỹ mỗi năm. Quy mô này đã đặt xuất bản học thuật ngang hàng với các ngành công nghiệp văn hóa như âm nhạc và điện ảnh. Một số nhà xuất bản thậm chí đạt lợi nhuận tương đương các tập đoàn công nghệ lớn như Microsoft và Google.
Sự mở rộng nhanh chóng cũng kéo theo những hệ lụy về mặt đạo đức. Khi lợi nhuận trở thành động lực trung tâm, không ít nhà xuất bản ưu tiên số lượng công bố bất chấp chất lượng học thuật. Các tạp chí truy cập mở quy mô lớn và các tạp chí săn mồi xuất hiện ngày càng nhiều, khai thác nhu cầu công bố của giới nghiên cứu để thu phí. Hệ quả là ngày càng nhiều công trình chất lượng thấp được xuất bản dưới vỏ bọc học thuật, nhiều số đặc biệt (Special issues) bị lạm dụng như công cụ để gia tăng số lượng bài báo, thay vì thúc đẩy các cuộc thảo luận chuyên môn thực sự có giá trị. Xu hướng này phản ánh rõ nét quá trình suy thoái, nơi giá trị của người dùng bị hy sinh để đổi lấy lợi ích tài chính.
Thương mại hóa sản phẩm nghiên cứu
Từ thập niên 1980 đến nay, xuất bản khoa học dần trở thành một cuộc chạy đua sản xuất bài báo nhanh – rẻ – nhiều. Nghiên cứu khoa học không chỉ được đánh giá dựa trên đóng góp tri thức mà còn phụ thuộc vào các chỉ số hiệu suất, khả năng thu hút tài trợ và giá trị thương mại. Các trường đại học dần có khuynh hướng áp dụng mô hình quản lý thị trường, nơi thành tích của giảng viên và nhà nghiên cứu được đo lường bằng số lượng công bố, chỉ số trích dẫn hay xếp hạng tạp chí. Giới học giả gọi hiện tượng này là “chủ nghĩa tư bản học thuật” (Academic capitalism) khi hoạt động nghiên cứu bị chi phối bởi động cơ lợi nhuận và cạnh tranh thị trường.
Phong trào truy cập mở vốn được khởi xướng để tri thức tiếp cận được nhiều đối tượng hơn, nhưng nhanh chóng bị các nhà xuất bản lớn như Elsevier, Wiley hay Springer Nature biến thành cơ hội để đẩy gánh nặng chi phí sản xuất sang cho tác giả, thông qua phí xử lý bài báo (Article Processing Charges, APC). Nhiều tạp chí mở rộng số lượng ấn phẩm, gia tăng dịch vụ và cạnh tranh thị phần bằng cách thu hút nhiều bài nộp hơn. Năm 2021, tạp chí Nature công bố lựa chọn truy cập mở với mức phí lên đến 9.500 euro cho mỗi bài báo – một con số vượt xa khả năng chi trả của nhiều nhà nghiên cứu, đặc biệt ở các quốc gia đang phát triển.
Chi phí xử lý bài báo đã làm dấy lên lo ngại về chất lượng và tính liêm chính của nghiên cứu. Hàng nghìn tạp chí săn mồi đã lợi dụng truy cập mở để thu phí công bố mà không thực hiện quy trình phản biện và xuất bản nghiêm túc. Những tạp chí này thường sử dụng tên gọi dễ gây nhầm lẫn nhằm tạo cảm giác uy tín, đồng thời xuất bản các nghiên cứu kém chất lượng hoặc thậm chí giả mạo. Ước tính hiện có khoảng 15.000 tạp chí săn mồi đang hoạt động trên toàn cầu, biến xuất bản săn mồi thành một ngành công nghiệp khổng lồ, góp phần đẩy nhanh quá trình suy thoái nền tảng và “publish or perish”, tức là công bố liên tục để tồn tại.
Xuất bản học thuật thoái trào
Những xu hướng này tạo nên một vòng xoáy suy thoái bao gồm năm bước:
- Thương mại hóa nghiên cứu: Giá trị tri thức dần bị thay thế bằng khả năng bán được trên thị trường.
- Bùng nổ tạp chí thu phí để xuất bản: Mô hình này lan rộng từ các tạp chí uy tín đến cả những tạp chí săn mồi.
- Suy giảm chất lượng và liêm chính: Khi lợi nhuận chi phối, phản biện khoa học và giám sát biên tập bị thỏa hiệp, dẫn đến sự xuống cấp trong nghiên cứu.
- Khó nhận diện công trình uy tín: Khối lượng công bố khổng lồ khiến việc phân biệt đâu là nghiên cứu có giá trị trở nên khó khăn. Các tạp chí giả mạo phát tán các bài báo giả và nội dung vi phạm bản quyền.
- Thoái trào toàn diện: Hệ thống học thuật bị ngập trong số lượng, méo mó bởi động cơ lợi nhuận và mất đi mục tiêu cốt lõi là thúc đẩy tri thức.
Dành cho tất cả mọi người
Hiện tượng suy thoái nền tảng trong xuất bản học thuật không chỉ là vấn đề kỹ thuật hay quản trị, mà là một cuộc khủng hoảng mang tính hệ thống. Khi giá trị của nghiên cứu được đánh giá thông qua những chỉ tiêu hình thức thay vì đóng góp thực chất cho xã hội, bản chất của khoa học cũng bị biến đổi.
Dù vậy, các nhà nghiên cứu và độc giả vẫn khó rời bỏ những nền tảng đã bị suy thoái bởi chưa có nhiều lựa chọn thay thế đủ uy tín và hiệu quả. Chính sự phụ thuộc này khiến tình trạng suy thoái vẫn dai dẳng ngay cả khi nó bộc lộ rõ nét những hạn chế. Để đảo ngược xu hướng ấy, cần có những cải cách sâu rộng trong cách đánh giá và phổ biến tri thức, bao gồm giảm sự phụ thuộc vào các nhà xuất bản thương mại, cải tổ hệ thống đánh giá học thuật, đồng thời thúc đẩy các mô hình xuất bản phi lợi nhuận và công bằng hơn.
Một số sáng kiến thay thế đã được đề xuất, chẳng hạn như kho lưu trữ học thuật của các trường đại học, mô hình xuất bản hợp tác hoặc những chương trình cải cách đánh giá nghiên cứu như Liên minh về Cải thiện Đánh giá Nghiên cứu (Coalition for Advancing Research Assessment). Những nỗ lực này hướng tới việc đánh giá giá trị học thuật dựa trên tác động thực chất thay vì chỉ số hình thức.
Quan trọng hơn cả, xuất bản học thuật cần được nhìn nhận trở lại như một hàng hóa công cộng thay vì một ngành công nghiệp thuần túy vì lợi nhuận. Chỉ khi chất lượng, tính liêm chính và khả năng tiếp cận tri thức được đặt lên trên mục tiêu thương mại, nghiên cứu khoa học mới có thể thực hiện đúng vai trò của mình: phục vụ sự phát triển chung của xã hội thông qua việc mở rộng hiểu biết của con người.
Dịch từ The conversation
