Sự phát triển của ORCID
Tính đến giữa năm 2025, theo thống kê của ORCID, đã có gần 10 triệu hồ sơ ORCID đang hoạt động với người dùng từ khắp các quốc gia. Số lượng thành viên đã tăng lên gần 1.500 tổ chức tại hơn 60 quốc gia, và có tới 6.250 hệ thống đang được tích hợp. Điều này cho thấy ORCID hiện nay đã trở thành mã định danh mặc định cho giới nghiên cứu.
Tuy nhiên, điều quan trọng cần nhớ là ORCID không phải, và cũng không nên là, mã định danh duy nhất cho giới nghiên cứu. Tùy thuộc vào từng bối cảnh, các mã định danh khác đều có vai trò riêng. Dù ORCID đáp ứng được rất nhiều nhu cầu, nhưng nó không phải là lựa chọn số một cho tất cả mọi người.
Các mã định danh quốc gia, theo ngành, hoặc do doanh nghiệp sở hữu vẫn giữ vai trò của mình. May mắn thay, ORCID được thiết kế để phối hợp với những mã định danh này. Đây chính là một trong những điểm mạnh lớn nhất của nó. Đáng tiếc là điều này chưa được biết đến rộng rãi. Một số cộng đồng vẫn lầm tưởng rằng họ phải chọn giữa ORCID và mã định danh riêng của họ. Vì thế, ngay cả khi đã có ORCID iD, họ vẫn chưa thể tận dụng hết sức mạnh của một hệ sinh thái toàn cầu được kết nối bởi các mã định danh bền vững (Persistent Identifiers – PID).
Mã định danh quốc gia
Mã định danh quốc gia là một điểm khởi đầu tốt, bởi nghiên cứu thường gắn liền với nơi nó được thực hiện, tài trợ và đánh giá. Các hệ thống này đặc biệt hữu ích cho việc thu thập thông tin nghiên cứu trong bối cảnh trong nước và hỗ trợ ngôn ngữ địa phương. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng là một hoạt động toàn cầu. Tác giả có thể xuất bản ở bất cứ đâu, cho độc giả trên khắp thế giới. Do đó, việc sử dụng ORCID – một hệ thống toàn cầu – là cần thiết để bổ sung cho các định danh quốc gia.
CIÊNCIA ID của Bồ Đào Nha là một ví dụ điển hình. Hệ thống này không chỉ giúp người làm nghiên cứu truy cập các dịch vụ khoa học quốc gia mà còn cho phép họ chia sẻ và tái sử dụng thông tin giữa các hệ thống hành chính và báo cáo. Dữ liệu từ các kho lưu trữ quốc gia có thể tự động cập nhật vào hồ sơ ORCID của các nhà nghiên cứu, giúp họ dễ dàng sử dụng lại thông tin trên toàn cầu. Nhờ sự tích hợp này, đã có gần 112.000 ORCID iD được kết nối với CIÊNCIA ID, tiết kiệm trung bình hơn 154 giờ nhập liệu thủ công mỗi năm cho mỗi nhà nghiên cứu.
Tương tự, tại Đức, các nhà nghiên cứu có thể liên kết hồ sơ ORCID với Hệ thống Tên chuẩn Tích hợp (GND) do Thư viện Quốc gia Đức quản lý, tạo điều kiện cho việc trao đổi thông tin hiệu quả giữa hai hệ thống.
Mã định danh theo ngành
Mã định danh theo ngành cũng đóng vai trò quan trọng, bởi mỗi lĩnh vực đều có cách làm việc, công cụ và chuẩn mực riêng, đòi hỏi cơ sở hạ tầng chuyên biệt (ví dụ như kho lưu trữ arXiv cho ngành vật lý). Tuy nhiên, trong bối cảnh nghiên cứu liên ngành ngày càng phổ biến, các hệ thống chuyên ngành cần có khả năng kết nối tốt với những nền tảng chung. ORCID chính là lựa chọn lý tưởng, vì nó cung cấp một bức tranh toàn cảnh về hoạt động nghiên cứu.
INSPIRE HEP là một ví dụ minh họa rõ nét. Đây là trung tâm thông tin của cộng đồng vật lý năng lượng cao, quản lý tới 100.000 hồ sơ tác giả liên kết với hơn một triệu bài báo. Do đặc thù “hyper-authorship” (một bài báo có hàng nghìn tác giả), việc trùng tên hoặc cùng cơ quan rất phổ biến. Từ năm 2013, INSPIRE HEP đã liên kết với ORCID, cho phép các công trình được kết nối hai chiều. Sự tích hợp này không chỉ giúp tăng cường tính minh bạch và khả năng chia sẻ mà còn đảm bảo dữ liệu được liên thông với nhiều hệ thống khác.
Định danh thương mại
Hai mã định danh thương mại lớn nhất là Elsevier Scopus ID và Clarivate ResearcherID. Mặc dù miễn phí cho người dùng, chúng không hoàn toàn mở và chủ yếu phục vụ cho bộ sản phẩm riêng của các công ty. Do đó, tính ứng dụng độc lập của chúng bị hạn chế. Tuy nhiên, giá trị của các mã định danh này tăng lên đáng kể khi chúng được kết nối với ORCID. Ví dụ, ResearcherID giúp đồng bộ dữ liệu tác giả trên các sản phẩm của Clarivate, xây dựng hồ sơ chính xác và cải thiện việc phân tích trích dẫn. Nhờ tích hợp với ORCID, dữ liệu được trao đổi giữa hai hệ thống, nâng cao độ chính xác tổng thể. Đến nay, Web of Science đã có khoảng 790.000 ORCID iD được kết nối, giúp cập nhật 505.000 hồ sơ và thêm 9,43 triệu công trình một cách tự động.
Tương tự, Scopus Author ID cũng kết nối với ORCID và mang lại những lợi ích tương tự. Điều đáng chú ý là cả Thomson Reuters (tiền thân của Clarivate) và Elsevier đều là đối tác sáng lập của ORCID. Điều này cho thấy họ nhận ra rằng một hệ thống định danh toàn cầu, mở và đáng tin cậy sẽ tạo ra nền tảng chung để phát triển dịch vụ tốt hơn cho toàn ngành nghiên cứu.
Làm thế nào để kết nối các định danh nghiên cứu?
Làm thế nào để cộng đồng nghiên cứu và ORCID đảm bảo siêu dữ liệu gắn với các định danh có thể luân chuyển dễ dàng giữa các hệ thống? Báo cáo của chúng tôi đưa ra ba khuyến nghị sau:
1. Hợp tác chủ động
ORCID nên chủ động hợp tác với các nhà cung cấp định danh quốc gia và chuyên ngành. Sự tương tác giữa ORCID và các định danh phổ biến trong một số cộng đồng sẽ mang lại lợi ích cho tất cả. Do đó, việc ORCID kết nối với những cộng đồng này để hiểu rõ và giải quyết các mối quan ngại của họ về việc tích hợp là điều then chốt.
2. Cải thiện khả năng tích hợp
ORCID cần phối hợp với các hệ thống định danh khác để cải thiện khả năng tích hợp. Đây không chỉ là trách nhiệm của riêng ORCID mà còn đòi hỏi sự đầu tư từ các đối tác. Một số tích hợp cũ cần được cập nhật để tiếp tục hữu ích, chẳng hạn như sự tích hợp không còn hoạt động giữa ISNI và ORCID. Hay như việc ORCID vừa được tích hợp vào Github là một bước khởi đầu xuất sắc, nhưng cần có kế hoạch hành động cụ thể để triển khai.
3. Tăng cường “dấu hiệu tin cậy” (Trust Markers)
Các nhà cung cấp định danh nên gia tăng sự hiện diện của Trust Markers trong hồ sơ ORCID. Đây là dữ liệu được thêm vào bởi các tổ chức thành viên của ORCID. Việc tích hợp sẽ có giá trị hơn nếu các hệ thống định danh khác hiểu cách những dấu hiệu tin cậy này được lan truyền sang các nền tảng mà cộng đồng của họ đang sử dụng. ORCID cũng cần đơn giản hóa quá trình này và giảm rào cản tham gia cho các cộng đồng có nguồn lực hạn chế.
Kết luận
Các tích hợp giữa ORCID và những định danh khác mang lại lợi ích cho tất cả, cho phép thông tin đáng tin cậy luân chuyển liền mạch qua nhiều công cụ và nền tảng. Dù ORCID có vai trò quan trọng, nó không thể giải quyết mọi vấn đề về định danh nghiên cứu. Việc mở rộng ứng dụng ORCID cần sự chung tay của cả cộng đồng, và sự hợp tác này sẽ giúp ORCID trở nên mạnh mẽ hơn bất kỳ hệ thống định danh đơn lẻ nào.
Dịch từ Scholarly Kitchen
